शनैः शनैः, पुनः पुनः उपायान् योजयन्, अतिदुष्टानि अपि विघ्नानि शम्यन्ते। विशेषतः प्राण उदानश्च आयुः बलञ्च उच्येते; तयोः विकृतौ आयुः बलञ्च नश्यतः। यदा वाताः अविदिताः स्युः, अथवा विदिताः अपि स्थानात् च्युताः, तदा तेषां चिकित्सा कठिनं स्यात्, यत्नेन अपि, विकारैः सह। यदा रोगिणः उपचारं उपेक्षन्ति, तदा विद्रधी, प्लीहोदर, हृद्रोग, गुल्म, अग्निसंबन्धितरोगाश्च उपद्रवस्वरूपेण जायन्ते। हे सुश्रुत! अत्र हेतुः मया यथोक्तः, आत्रेयवचनेन, सर्वरोगविवेकाय, मानवजीवनवृद्धये च। एवं रोगान् विज्ञाय, ततोऽनन्तरं चिकित्सा कार्य्या। त्रिफला मधुना, घृतेन, गुडेन च युक्ता, सर्वेषां रोगाणां औषधं भवति। त्रिफला पिप्पल्याः सह, अथवा केवलं, सर्वरोगनाशिनी; विकल्पतः शतावरीगुडूच्यग्निविडङ्गैः मिश्रिता अपि प्रयोज्या। शतावरी, गुडूची, अग्निः, शुण्ठी, मूषलिका, बला, पुनर्नवा, बृहती, निर्गुण्डी, निम्बपत्राणि च औषधरूपेण निर्दिष्टानि। भृङ्गराजः, आमलकम्, वासकः, तेषां वा रसा, त्रिफला सप्तवारं पचिता, अथवा एकवारं अपि, प्रयुज्यन्ते। पूर्वोक्तविधिना, यथासम्भवम्, चूर्णं, लड्डुकं, वटिका, घृतं, तैलं, क्वाथः वा, क्षयरोगनाशनं भवति; एकपलार्धपलकार्षार्धपरिमाणेन। एवं कारणवर्गोऽयं श्रीगर्वुडमहापुराणे समाप्तः। अथ धन्वन्तरिरुवाच—सर्वरोगनाशनस्य सिद्धौषधसारं संक्षेपेण वक्ष्यामि, शृणु सुश्रुत, जीविनां प्राणरक्षार्थम्। कषायतिक्तकट्वम्लरूक्षाद्यन्नात्, चिन्तायाः, मैथुनस्य, व्यायामस्य, भीतेः, शोकस्य, अनिद्रायाः च, वातः प्रवर्धते। उच्चस्वरेण, अतिभारेण, श्रमेण, अतिकर्षणेन च, वातः विक्रियते, वातवेगसमये, पाचनान्ते, दिवासमये च। उष्णाम्ललवणक्षारकटुकक्लेशमद्यक्रोधैः, अग्निना, अपाकेन, तीव्रोष्मणि च पित्तं प्रवर्धते। दाहकाले, भोजनान्ते, मध्याह्ने, मेघान्ते, ग्रीष्मे, निशायां च पित्तं देहे विक्रियते। मधुराम्ललवणस्निग्धगुरुशीतान्नात्, नवधान्यभोजनात्, पिच्छिलान्नात्, मीनमांसादिभिः च, अल्पव्यायामात्, दिवास्वप्नात्, सुखशय्यासनादिभिः च, कफः प्रवर्धते; भोजनान्ते, वसन्ते च विशेषतः। कफवृद्धौ—कठिनता, संकोचः, विघातः, जडता, रोमाञ्चः, स्तम्भः, शुष्कता च लक्षणानि। वातवृद्धौ—वर्णस्य कृष्णता, अङ्गविभेदः, दुर्बलता, श्रमवृद्धिः च; एषु स्थिते रोगः वातजः इति विज्ञेयः। पित्तवृद्धौ—दाहः, उष्णता, पादस्रावः, रक्तता, क्लमः, तिक्तता, आम्लता, दुर्गन्धता, स्वेदः, मूर्च्छा, तृष्णा, भ्रमः, पीतहरितादिलक्षणानि। कफवृद्धौ—स्निग्धता, माधुर्यं, दीर्घकर्म, बन्धनं, स्थैर्यम्, तृप्तिहानिः, गुरुत्वं, कण्डुः, तन्द्रा, आलस्यं च। द्विदोषसम्भवे हेतुलक्षणैः तद्विज्ञेयम्; सर्वेषां हेतूनां संयोगे सन्निपातिकः स्यात्। देहः दोषधातुमलाश्रयः उच्यते; तेषां सम्यग्वृत्तिः स्वास्थ्यं, हानिवृद्धी तद्विपरीतम्। मेद, रक्त, मांस, मज्जा, अस्थि, शुक्राणि धातवः; वात, पित्त, कफाः दोषाः; पुरीष, मूत्रादयः मलाः। वातः शीतलः, लघुः, सूक्ष्मः, स्वरहरः, स्थिरः, बलवान्; पित्तं अम्लं, कटु, उष्णं, दुर्गन्धि, रोगकारणम्; कफः मधुरः, लवणः, स्निग्धः, गुरु, अति पिच्छिलः। वातः गुदे च श्रोणौ च स्थितः; पित्तं कोष्ठे; कफः आमाशये, कण्ठे, शिरसि च। कटुतिक्तकषायरसाः वातं विकारयन्ति; कट्वम्ललवणाः पित्तं वर्धयन्ति; मधुरोष्णलवणाः कफं वर्धयन्ति। विपरीतान्नैः शम्यन्ते; रोगिणां शमनाय, स्वस्थस्य हिताय च। मधुरः रसं नेत्रहितं, धातुवर्धनं; आम्लः हृद्यः, मनःप्रसादकः, दीपनीयः। तिक्तः पाचनः, ज्वरतृष्णाघ्नः, शोधनः, शोषकः; कषायः पित्तशामकः, लेखनः, संकोचकः, ग्राही, शोषकः च। द्रव्यं रसन, वीर्य, विपाकाश्रयः; रसपरिणामेन स्थिरः, सर्वद्रव्याणां प्रमुखः। वीर्यं शीतोष्णलवणात्मकम्; विपाकः द्विविधः, विशेषतः कटुः। चिकित्सा चतुष्पादाः—वैद्यः, औषधं, रोगी, उपस्थाता; एषां विपरीतेन सिद्धिः न स्यात्। देशं, कालं, वयं, अग्निं, प्रकृतिं, औषधं, शरीरं, मनः, बलं, रोगान् च ज्ञात्वा, चिकित्सा कार्य्या। मिश्रलक्षणः देशः सामान्यः; षोडशवर्षपर्यन्तं बाल्यं, सप्तत्यन्तं मध्यं, ततः परं वृद्धावस्था। कफ, पित्त, वाताः क्रमेण प्रायो भवति; वृद्धे अल्कली, अग्नि, शस्त्रवर्जितं औषधं योज्यं। क्षीणस्य बृंहणं, स्थूलस्य लाघवम्, मध्ये रक्षणं—एवं शरीरत्रयम्। बलं धैर्यव्यायामसंतोषैः परीक्ष्यं; अचलः, अतिशक्तिमान्, अतिधीरः पुरुषः बलवान्। यदा स्वस्य प्रकृत्यपि विरुद्धं भोजनपानं सुखार्थं गृह्णाति, तदा तद्वै सम्यवस्था उच्यते। यदा गर्भिणी कफवर्धकं खादति, तदा कफप्रकृतिः शिशुः जायते; तथैव वातपित्तवर्धकभोजनेन, समभोजनेन वा, तदनुसारः शिशुः भवति। एवं श्रीगर्वुडमहापुराणे, धन्वन्तरिप्रणीतायां, रोगकारणलक्षणोपशमनचिकित्साविधौ, आयुर्वेदस्य मूलतत्त्वानि, सुश्रुताय आदरेण उपदिष्टानि।