गरुडपुराणम्

तत्र, गारुड़महापुराणस्य अध्याये, व्याधिविशेषाणां लक्षणानि कारणानि च विस्तारतः वर्णितानि। स्त्रीणां रजःस्राववृद्धिः, उष्णता, मूत्रग्रहणं च दृश्यते। श्लेष्मणा श्वासः बाध्यते चेत्, शब्दः, निःश्वासः, अवरोधः च भवन्ति। पुनः, कफस्य अधिक्ये, वमनं, स्वेदः, श्वासकष्टता, श्वासस्य सञ्चयः च जायते। उदानवायोः विकृतौ, अंगगौरवम्, अल्पाहारता, कण्ठस्वरस्य काकत्वं च उपजायते। तत्र, बलवर्णहानिः, सन्धिबन्धेषु सञ्चयः, सर्वाङ्गगौरवम्, स्थूलता च प्रकटते। समानवायोः विकृतौ, यथायोग्यकर्मणां अज्ञानं, स्वेदाभावः, जठराग्नेः मन्दता च दृश्यते। अपानवायोः विकृतौ, मूत्रपुरीषयोः सम्पूर्णनिष्क्रमणं भवति। एवं, वातरक्तनाम व्याधिः द्वाविंशतिविधः इति विज्ञायते। प्राणादिवायवः परस्परं परस्परं बाध्यन्ते। सर्वे अपि विंशति बाधानां प्रकाराः ज्ञेयाः। कम्पः, श्वासनिग्रहः, शीतता, शिरःशूलः च दृश्यते। हृद्रोगः, मुखस्य शुष्कता, प्राणस्य अपानेन बाधिते, प्राणस्य उदानेन बाधिते बलहानिः च भवति। वैद्यः सर्वेषां बाधानां परीक्षा कृत्वा, वायूनां स्थानानि, वृद्धिहानिः, क्रियाः च विचारयेत्। पित्तस्य बाधा अपि पञ्चवायुषु परस्परं जायते, तत्र पित्तादीनां स्थानानि तैः मिश्रितानि भवन्ति। पित्तादिमिश्रैः मिश्रविकाराः विविधप्रकारेण उत्पद्यन्ते। चिकित्सकः तेषां लक्षणानुसारं तान् विवेचयेत्। शनैः शनैः पुनः पुनः औषधप्रयोगेण, दृढबाधाः अपि शम्यन्ते। विशेषतः, प्राण उदानौ जीवनबलरूपौ; तयोः बाधायाम्, जीवनबलहानिः भवति। अज्ञाताः वा ज्ञाताः वा, स्थानात् च्युताः वाताः, कठिनोपचार्याः भवन्ति, उपद्रवयुक्ताः च। उपद्रवेषु, विद्रधिः, प्लीहारोगः, हृद्रोगः, गुल्मः, अग्निसम्बन्धितरोगाः च दृश्यन्ति, प्रमादात्। हे सुश्रुत! कारणं मया उक्तम्, आत्रेयवचनात्, सर्वरोगविवेकाय, मानवजीवनवृद्धये। एवं रोगान् विज्ञाय, तदनन्तरं चिकित्सा कार्य्या; त्रिफला, मधु, घृत, गुडेन सह, सर्वरोगनाशिनी औषधिः। त्रिफला पिप्पलीया वा, केवलया वा, सर्वरोगनाशिनी; अथवा शतावरी, गुडूची, अग्नि, विडङ्गेन मिश्रिता। शतावरी, गुडूची, अग्निः, शुष्कशुण्ठी, मूषलिका, बला, पुनर्नवा, बृहती, निर्गुण्डी, निमपत्राणि च। भृङ्गराजः, आमलकः, वासकः, तेषां रसः वा; त्रिफला सप्तवारं, एकवारं वा संस्कृता। यथापूर्वं, उपलब्ध्यनुसारं, चूर्णं, मोदकं, वटी, घृतं, तैलं, कषायः वा, क्षयरोगनाशकं; एकपलः, अर्धपलः, एककर्षः, अर्धकर्षः वा। एवं, कारणवर्गः गारुड़महापुराणे समाप्तः। धन्वन्तरिः उवाच—सर्वरोगनाशकं सिद्धौषधस्य सारं वक्ष्यामि; शृणु सुश्रुत, संक्षेपेण, जीवितार्थं। तत्र, कटु, तिक्त, कषाय, अम्ल, शुष्काद्याहारात्, चिन्ता, मैथुन, व्यायाम, भय, शोक, अनिद्रायाः च। उच्चवाक्य, अतिभार, अतिश्रम, अतिश्रमणात्, वातः वृष्टिकाले, पचनानन्तरम्, दिवाः अन्ते च प्रकोपयति। उष्ण, अम्ल, लवण, क्षार, कटु, दुर्व्यवहार्याहारात्, तीव्रोष्णता, अग्नि, क्लेश, मद्य, क्रोधात्, पित्तस्य प्रकोपः। दाहकाले, भोजनानन्तरम्, मध्याह्ने, मेघान्ते, ग्रीष्मे, मध्यरात्रे च, पित्तः शरीरे प्रकोपयति। मधुर, अम्ल, लवण, स्निग्ध, गुरु, शीताहारात्, नवान्न, पिच्छिल, मत्स्य, मांसात् च। व्यायामाभावात्, दिवास्वप्नात्, सुखशय्यासनात्, आनन्दात्, कफः भोजनानन्तरम्, वसन्ते च प्रकोपयति। कायस्य कठोरता, सङ्कोचः, अवरोधः, तद्वत्, शून्यता, रोमाञ्चः, स्तम्भः, शुष्कता च। वर्णस्य कृष्णता, अङ्गविभागः, दुर्बलता, श्रान्तिवृद्धिः—एतानि वातलक्षणानि; तद्विकारः वातरोगः कथ्यते। दाहः, उष्णता, पदस्वेदनम्, रक्तता, क्षयः, तिक्तता, अम्लता, दुर्गन्धः, स्वेदः, मूर्छा, अतितृष्णा, भ्रमः च। पित्तस्य पाण्डुता, हरिता, अन्यलक्षणानि; शरीरे स्निग्धता, मधुरता, दीर्घक्रिया, बन्धनम्। स्थैर्यं, असन्तोषः, गुरुता, शोफात् स्निग्धता, कण्डूः, तन्द्रा, आलस्यं—एतानि कफसम्भूतलक्षणानि। हेतुलक्षणसङ्करेण, द्विदोषजं रोगं विज्ञेयम्; सर्वहेतुषु, त्रिलक्षणयुक्तं, सन्निपातिकं नाम। शरीरं दोषधातुमलानां आश्रयः; तेषां समता स्वास्थ्यं, वृद्धिहानिः तद्विपरीतम्। मेदः, रक्तं, मांसम्, मज्जा, अस्थि, शुक्रम्—एतानि धातवः; वात, पित्त, कफः—एते दोषाः; पुरीष, मूत्र, अन्यानि मलाः। वातः शीतलः, लघुः, सूक्ष्मः, स्वरहरः, स्थिरः, बलवान्; पित्तं अम्लं, कटु, उष्णं, दुर्गन्धि, रोगकारि। कफः मधुरः, लवणः, स्निग्धः, गुरु, अतीव पिच्छिलः; वातः गुदं, कटिकूटं च निवसति; पित्तम् पक्काशये स्थितम्। कफस्य स्थानं आमाशयः, कण्ठः, शिरःसन्धयः च; कटु, तिक्त, कषाय रसानि वातं प्रकोपयन्ति। कटु, अम्ल, लवण रसानि पित्तं वर्धयन्ति; मधुर, उष्ण, लवण रसानि कफं वर्धयन्ति; विपरीतप्रयोगेण शमनं, रोगिणां शमः, स्वस्थानां स्वास्थ्यकारणम्। मधुररसः नेत्रे हितः, धातुवृद्धिकरः; अम्लः मनः हृदयस्य प्रियः, जठराग्निवर्धकः। तिक्तः जठराग्निवर्धकः, ज्वरतृष्णानाशकः, शुद्धिकरः, शोषकः; कषायः पित्तशामकः, लघु, सङ्कोचकः, शोषकः, ग्रहकः। एवं, गारुड़महापुराणे, धन्वन्तरिः सुश्रुताय सर्वरोगाणां कारणलक्षणोपचाराणि, वातपित्तकफाणां स्वरूपं, स्थानं, रसानां गुणान्, तथा त्रिफलादीनां औषधप्रयोगं, श्रद्धया, विस्तारतः उपदिशत्।