शृणु, भगवन् सुश्रुत, यथाऽत्रेयवचनेन मया व्याख्यातं सर्वरोगविवेचनं मानवानां चिरायुषः साधनं। रक्तेन आच्छन्ने शरीरे सततम् एव दाहः, त्वचि च मांसमध्ये तीव्रः पीडाः जायते, रक्तिमा श्वयथुश्च, चिह्नानि च विविधानि दृश्यन्ते। श्वयथुः मांसयुक्तः कठिनः स्यात्, हृदयं क्लान्तं भवति, पिडका उत्पद्यन्ते, कीटकसञ्चारवत् स्पन्दनं, श्वयथुः मृदुश्च शीतलश्च अङ्गेषु दृश्यते। एषः विकारः स्थौल्यजन्यः कठिनश्च, स्पर्शोऽपि गूढः, न च सदा एकरूपः—किञ्चिदुष्णः, किञ्चिद् शीतलः, मज्जा-आच्छन्ने तु विविधानि जृम्भा-बन्धनानि सन्ति। पीडा श्वयथुश्च हस्तेन शम्यते; शुक्रेण आच्छन्ने श्वयथुर्मात्रं दृश्यते, न तु अतिव्यग्रता। भोजनानन्तरं उदरे पीडा जायते, दुष्टपाचनं छेदकवेदनां जनयति, मूत्रनिरोधे मूत्राशये श्वयथुः। छिद्रावरोधेन सङ्कोचः स्यात्, स्थानभ्रंशश्च, तदा शीघ्रं पतनं, ज्वरपीडनं, मूर्च्छा च जायते। शुक्रस्य अन्येन आकृष्टे दीर्घकालानन्तरं दुष्टं निष्क्रान्ति; सर्वधातुषु वातावरोधात् श्रोणि-ग्रोणि-कटीपीडा भवति। विपरीतगत्याः वातेन हृदयं पीड्यते, पित्तावरोधेन श्वासे भ्रमः, मूर्च्छा, दाहः च। व्यानविकारात् सर्वाङ्गे वेदना, तन्द्रा, स्वरभङ्गः, दाहः च; गत्यवरोधः, कर्मभङ्गः, ऊष्मा, सहसा वेदनया च। समानविकारात् ऊष्महानिः, स्वेदनिरोधः, तीव्रतृष्णा, दाहः; अपानविकारात् मलानां पीतवर्णता। रजःवृद्धिः, ऊष्मा, मूत्रनिरोधः च; कफावरोधेन श्वासे शब्दः, घूर्णनं, अवरोधः। निःश्वासनं, स्वेदः, श्वासक्लेशः, श्वाससञ्चयः च। उदानविकारात् अङ्गगौरवम्, अल्पजठराग्निः, स्वरभेदः। बलवर्णहानिः, सन्ध्यस्थिसञ्चयः, सर्वाङ्गगौरवम्, स्थौल्यं च। समानविकारात् कर्तव्यज्ञानं नश्यति, स्वेदनिरोधः, मन्दाग्निः; अपानविकारात् सर्वमूत्रपुरीषनिष्क्रमणम्। एवं विंशतिद्वयं वातरक्तरूपं विज्ञेयम्—प्रत्येकं प्राणादिवायवः परस्परं बाधन्ते। विंशतिप्रकारा अवरोधाः सर्वे ज्ञेयाः; कम्पनं, श्वासनिरोधः, शीतता, शिरःशूलम्। अपानावरोधेन प्राणे हृद्रोगः, मुखशोषः च; उदानावरोधेन प्राणे बलहानिः। वैद्यः सर्वान् अवरोधान् परीक्षया विवेक्तुं यत्नयेत्, वायुप्रदेशान्, वृद्धिक्षयौ, कर्माणि च पश्यन्। पित्तस्यापि पञ्चवायुषु परस्परावरोधः, तेषां च स्थानेषु मिश्रता। पित्तादिमिश्रैः विकारैः बहुधा विकृतयः जायन्ते, ताः लक्षणतो विवेक्तुं यत्नशीलो वैद्यः। शनैः शनैः उपचारैः, दृढमपि अवरोधं शमयेत्; विशेषतः प्राण-उदानौ एव आयुः बलं च, तयोः विकारे मृत्युः बलक्षयश्च। अज्ञातः वा ज्ञातः वा स्थानभ्रष्टः वायुः कठिनोपचार्यः, उपद्रवयुक्तः स्यात्। पिडका, प्लीहाव्याधिः, हृद्रोगः, गुल्मः, अग्निसम्बन्धितरोगाश्च उपद्रवस्वरूपेण जायन्ते प्रमादात्। हे सुश्रुत, मया अत्रेयवचनेन कारणं व्याख्यातम्, सर्वरोगविवेकाय, मानवायुः वृद्धये। रोगज्ञानं कृत्वा, ततः चिकित्सां आरभेत; त्रिफला मधुना, घृतेन, गुडेन च युक्ता सर्वरोगनाशिनी। त्रिफला पिप्पलीना वा, स्वयमेव वा, सर्वरोगनाशिनी; अथवा शतावरी, गुडूची, अग्नि, विडङ्गेन मिश्रिता। शतावरी, गुडूची, अग्निः, शुण्ठी, मूषलिका, बला, पुनर्नवा, बृहती, निर्गुण्डी, निम्बपत्राणि। भृङ्गराजः, आमलकम्, वासकः, तेषां वा रसानि; सप्तकृत्वः साधिता त्रिफला, एकवारं वा। पूर्वोक्तविधिना, यथावश्यम्, चूर्णं, लड्डुकम्, वटिका, घृतं, तैलं, क्वाथः, क्षयारोगनाशनम्; एकपलमात्रं, अर्धपलम्, एककर्षः, अर्धकर्षः वा। इति श्रीगर्वुडमहापुराणे कारणवर्गः समाप्तः। अथ धन्वन्तरिरुवाच—सर्वरोगनाशकं सिद्धौषधसारं संक्षेपतः कथयामि, शृणु सुश्रुत, जीवितहेतवे। कषायकटुतिक्ताम्लरूक्षाद्यन्नात्, चिन्ता मैथुनव्यायामभीतिशोकनिद्राभावात्, वातः प्रकोपं गच्छति, वात्यन्ते, पाचनान्ते, दिवसान्ते च। उष्णाम्ललवणक्षारकटुपाकदुष्टान्नात्, तीव्रोष्णात्, अग्नौ, क्लेशात्, सुरापानात्, क्रोधात् च, पित्तं प्रकोपं गच्छति। दाहकाले, भोजनान्ते, मध्याह्ने, मेघान्ते, ग्रीष्मे, अर्धरात्रे च, पित्तं शरीरं व्याप्नोति। मधुराम्ललवणस्निग्धगुरुशीतात्, नवधान्यात्, पिच्छिलात्, मत्स्य-मांसाद्यन्नात्, व्यायामाभावात्, दिवास्वप्नात्, सुखशय्यासनाद् च, कफः प्रकोपं गच्छति, भोजनान्ते, वसन्ते च। रूक्षता, संकोचः, अवरोधः, जडता, रोमाञ्चः, स्थब्धता, शुष्कता च—एतानि वातलिङ्गानि। वर्णस्य तमः, अङ्गविभेदः, दुर्बलता, परिश्रान्तिः—एषु रोगेषु वातप्रधानता विज्ञेया। दाहः, ऊष्मा, पादे स्रावः, रक्तिमा, श्रमः, तिक्तता, आम्लता, दुर्गन्धः, स्वेदः, मूर्च्छा, अतितृष्णा, भ्रमः, पीतता, हरिता—एतानि पित्तलिङ्गानि। शरीरस्य स्निग्धता, माधुर्यं, दीर्घकर्म, बन्धनता—इत्यादि कफलिङ्गानि। एवं भगवन्, रोगलक्षणानि, कारणानि, च उपचारविधिं मया एकस्मिन् प्रवाहेण निवेदितानि।