गरुडपुराणम्

शृणु, हे सुश्रुत, यथा गरुडमहापुराणे धन्वन्तरिः रोगाणां कारणं च उपचारं च विवृणोति। रोगः वीर्यस्य, उत्साहस्य, बलस्य, शोकस्य, मानसिकव्यग्रतायाः, ज्वरस्य, विविधदुःखस्य, रोमाञ्चस्य, गाढनिद्रायाः च हानिं जनयति। तस्य कारणेन त्वचाम् विकाराः, विसर्पः, अन्ये च व्याधयः शरीरस्य दुर्बलतां प्रसारयन्ति; समानः तु अनियमितपाचनं शीतं मिश्रितं च भोजनं कृत्वा विकृतः भवति। अयुक्तनिद्राजागरणात् उदरशूलः, गुल्मः, अपस्मारः, अपूर्णकामनारूपाः रोगाः च जायन्ते। अपानः तु शुष्कं गुरु च भोजनं, वेगनिग्रहः, अतीव अश्वारोहणं, अतिव्यसनं च गमनं कृत्वा विकृतः भवति। तदा अधोऽब्धि स्थिताः रोगाः उत्पद्यन्ते, मूत्रस्य वीर्यस्य विकाराः, अर्शः, गुदप्रसारणं, अन्ये च बहवः विकाराः। सर्वाङ्गेऽसुखं प्रसारयति, तन्द्रा, गुरुत्वं, मन्दता च सह; स्निग्धतया च विलम्बितप्रबोधनात् शीतता, शोथः, अग्निहानिः च दृश्यते। शुष्कता, कण्डू, विनाशः च शमयित्वा, यथायोग्यं भैषज्येन, रोगमुक्तिः लभ्यते; अन्यथा तन्द्रा च सम्बन्धितरोगाः स्थायिनः भवन्ति। वायोः अवरोधः बहुविधः उच्यते; पित्तलक्षणैः आच्छादिते दाहः, तृष्णा, पीडा, भ्रमः, तमः च दृश्यते। तीक्ष्णं, उष्णं, अम्लं, लवणं च भोज्यं कृत्वा दाहः, शीतकामना, शीतता, गुरुत्वं, पीडा, अग्निहानिः, तिक्तता, घृतदुग्धवृद्धिः च भवति। कफेन आच्छादिते उपवासः, श्रमः, शुष्कता, उष्णता, उष्णकामना च; कफैः आच्छादिते शरीरवेदनाः, हृदयश्रमः, गुरुत्वं, अल्पभोजनाभिलाषः च। रक्तेन आच्छादिते सततदाहः, तीव्रपीडा, त्वचामांसयोः मूलं, रक्तता, शोथः, पाण्डुः च। शोथः मांससहितः कठिनः भवति, हृदयश्रमः, विद्रधिः च; पिपीलिकागमनसदृशः स्पर्शः, शोथः शीतः, मृदुः, अङ्गेषु दृश्यते। एषः आढ्यवातसदृशः, कठिनः, मेदः उत्पन्नः, स्पर्शः गूढः, आच्छादिते उष्णः वा शीतः; मज्जासंवरणे विकृतजिह्वा, सङ्कोचः च। पीडा, शोथः हस्ताभिः शम्यते; शुक्रे आच्छादिते शोथः, अतिवेगाभावः च। भोजनानन्तरं उदरपीडा, अग्निहानौ छेदनसदृशः वेदना; मूत्रावरोधे मूत्राशयशोथः। छिद्रावरोधात् सङ्कोचः, स्थानविच्छेदः; शीघ्रं पतनं, ज्वरपीडितः, मूर्छा च। शुक्रस्य अन्येन पिडनात् दीर्घकालं भ्रष्टः भ्रष्टावस्थायाम् निष्क्रान्तः; वायोः सर्वधातुषु अवरोधात् कटिवेधनं, वङ्क्षणं, पृष्ठपीडा च। विपरीतगमनात् वायोः हृदयपीडा; पित्तावरोधात् श्वासे भ्रमः, मूर्छा, पीडा, दाहः च। व्यानस्य विकृते सर्वाङ्गे पीडा, तन्द्रा, स्वरहानिः, दाहः च; गमनविघ्नः, कर्मभङ्गः, उष्णता, पीडा च। समानस्य विकृते उष्णहानीः, स्वेदविघ्नः, तीव्रतृष्णा, दाहः च; अपानस्य विकृते पित्तरञ्जितं मलम्। रजःवृद्धिः, उष्णता, मूत्रनिग्रहः च। कफावरोधात् श्वासे शब्दः, घ्राणः, अवरोधः च। कासः, स्वेदः, श्वासक्लेशः, श्वाससञ्चयः च; उदानस्य विकृते अङ्गगुरुत्वं, अल्पभोजनाभिलाषः, स्वरकाक्तता च। बलवर्णहानिः, सन्धिबन्धेषु सञ्चयः, सर्वाङ्गगुरुत्वं, स्थूलता च। समानस्य विकृते यथायोग्यकर्मणां अज्ञानम्, स्वेदाभावः, मन्दाग्निः च; अपानस्य विकृते मूत्रपुरीषयोः सम्पूर्णनिष्क्रमणम्। एवं वातरक्तनामकः विकारः द्वाविंशतिधा ज्ञेयः; प्राणाद्याः परस्परं क्रमशः पीडिताः भवन्ति। सर्वे विंशति अवरोधाः ज्ञेयाः; कम्पनं, श्वासनिग्रहः, शीतता, शिरःशूलः च। हृद्रोगः, मुखशोषः प्राणस्य अपानेन अवरोधात्; प्राणस्य उदानेन अवरोधात् बलहानिः। वैद्यः परीक्षया सर्वान् अवरोधान् विवेक्तुम् अर्हति, वायोः स्थानानि, वृद्धिहानिः, कर्म च विचार्य। पित्तस्य अवरोधः पञ्चवायुषु परस्परं भवति, पित्तादीनां स्थानं तेषु मिश्रितम्। पित्तादीनां मिश्रैः तद्वद विविधविकाराः उत्पद्यन्ते; यथालक्षणं तान् वेदितुं चिकीर्षुः वैद्यः सदा अवधानवान् भवेत्। क्रमशः, पुनः पुनः उपचारप्रयोगेन, दृढमपि अवरोधः शम्यते; विशेषतः प्राणः उदानः च जीवनं बलं च; तयोः पीडायाम् जीवनबलहानिः। ज्ञातोऽज्ञातो वा वायुः स्थानभ्रष्टः, यत्नेनापि दुर्लभः शमः, उपद्रवयुक्तः च। पिडकाः, प्लीहाविकारः, हृद्रोगः, गुल्मः, अग्निसम्बन्धितरोगाः च उपद्रवः यथाऽलस्यात् पीडितस्य। हे सुश्रुत, कारणं मया उक्तं, यथा आत्रेयः उक्तवान्, सर्वरोगविवेकाय, मानवजीवनवृद्धये। रोगान् एवम् अवगम्य, उपचारः आरम्भनीयः; त्रिफला मधुना, घृतं, गुडं च संयोज्य सर्वरोगनाशिनी। त्रिफला पिप्पलीया वा केवलं वा सर्वरोगनाशिनी; अथवा शतावरी, गुडूची, अग्नि, विडङ्गेन मिश्रिता। शतावरी, गुडूची, अग्नि, शुष्कशुण्ठी, मूषलिका, बला, पुनर्नवा, बृहती, निर्गुण्डी, निमपत्राणि। भृङ्गराजः, आमलकः, वासकः वा तेषां रसः; त्रिफला सप्तवारं, एकवारं वा। पूर्वोक्तं यथासम्भवम्, चूर्णं, मोदकं, वटिका, घृतं, तैलं, क्वाथं वा क्षयरोगनाशनं; एकपलः, अर्धपलः, एककर्षः, अर्धकर्षः वा। एवं कारणवर्गः समाप्तः गरुडमहापुराणे, अध्यायः १६८। धन्वन्तरिः उवाच – सिद्धभैषज्यस्य सारं सर्वरोगनाशनं वदामि; शृणु, हे सुश्रुत, संक्षेपेण, जीवितार्थं प्राणिनां।