गरुडपुराणम्

शृणुत, भगवन्, वातरक्तरोगस्य विविधस्वरूपाणि यथाऽत्र शास्त्रे निरूपितानि। यदा रक्तस्रोतसां संकोचः, अङ्गुलिसन्धीनां च सङ्कोचनं, गात्राणां स्तम्भः, कुटिलता, शीतविरोधिता, ऊष्मणि सुखम्, कठिनता, कम्पनं, स्तब्धता च जायते, तदा वातप्राधान्यं ज्ञेयम्। रक्तस्य प्रबलत्वे श्वयथु, अतिरक्तवर्णता, स्फुरणं, तैलस्निग्धाद्युपचारेणानुपशमः, कण्डूः, स्रावः च दृश्यन्ते। पित्ते प्रबलति दाहः, मूर्छा, तिक्तस्वादुता, चेतनाहानिः, मदता, तृष्णा, स्पर्शासहिष्णुता, तीव्रपीडा, रूक्षता, पाका, उष्णता च भवन्ति। कफे तु स्थैर्यं, गुरुत्वम्, स्वप्नप्रियता, स्निग्धता, शीतता, मन्दकण्डूः, मन्दपीडा च दृश्यन्ते; सर्वदोषसंयोगे सर्वलक्षणानि एकत्र एव दृश्यन्ते। एकस्य दोषस्य संयोगे रोगः साध्यः; द्वयोः संयोगे यत्नतः निग्राह्यः; त्रयाणां दोषाणां संयोगे त्वरितं विनाशकः, घोररक्तपित्तजनकः भवति। वातः शीघ्रं गात्रेषु, विशेषतः सन्धिषु, रक्तं बाधते, स्रोतांसि रुद्ध्वा पीडयन् प्राणान् हरति। यदा पञ्चविधः प्राणवायुः रूक्षता, चपलता, अतिप्लवनम्, अतिभोजनम्, अभिघातः, शीघ्रगमनं च इत्यादिभिः विक्रियते, तदा तस्य प्रवृद्धिः स्यात्। तेन विक्षिप्ते नेत्राद्यिन्द्रियाणि पीड्यन्ते, नासापीडा, दाहः, तृष्णा, कासः, श्वासकष्टं च जायते। कण्ठबन्धः, श्लेष्मवियोगः, वान्ति, अल्पजठराग्निः, नासरोगाः, कण्ठ-हनु-ऊर्ध्वदेशेषु श्वयथुश्च स्यात्। व्यानवायुः अतिप्रसरण, स्नान, क्रीडा, स्त्रीसंग, विरुद्ध-रूक्ष-भयानक-हर्षजनकद्रव्योपयोगेन दूष्यते। तदा वीर्य-हासः, उत्साह-ह्रासः, बल-ह्रासः, शोकः, चित्तविक्षेपः, ज्वरः, विविधपीडाः, रोमाञ्चः, गाढनिद्रा च जायते। तेनैव कुष्ठाद्याः विसर्परोगाः, सर्वाङ्गबलक्षयः च दृश्यते; समानवायुः अनियमितपाचनं, शीतमिश्रभोजनं च इत्यादिभिः विक्रियते। तत्र निशास्वप्नयोर्व्यत्ययात् गुल्मः, उदररोगाः, अपस्मारः, आकाङ्क्षाजन्यरोगाश्च सन्ति। अपानवायुः रूक्षगुरुभोजन, वेगनिग्रह, अतिरथ्यायन, अतिचेष्टा, अतियानादिभिः दूष्यते। तेन विक्षिप्ते अधोभागे विकाराः, मूत्रशुक्रविकाराः, अर्शः, गुदापतनं च जायन्ते। सर्वाङ्गगतमन्दता, तन्द्रा, गुरुत्वं, आलस्यं च व्याप्तम्; स्निग्धत्वात्, दीर्घस्वप्नात्, शैत्यं, श्वयथु, अग्निहानिश्च स्यात्। कण्डू, रूक्षता, विनाशश्च शमनैः प्रशम्यन्ते; न चेत् तन्द्राद्युपद्रवाः स्थायिनः। वातनिरोधः बहुविधः; पित्तलक्षणैः आवृतः सन् दाह, तृष्णा, वेदना, भ्रमः, तमः च करोति। कटु-उष्ण-अम्ल-लवणसेवनात् दाहः, शीतकामना, शैत्यं, गुरुत्वं, वेदना, अग्निहानिः, तिक्तता, घृतक्षीराधिक्यम् च भवति। उपवासाद्यैः कफावृतौ रूक्षता, श्रम, ऊष्मा, ऊष्णकामना च; कफावृतौ शरीरशूलं, हृद्रोग, गुरुत्वं, अल्पजठराग्निः च दृश्यते। रक्तावृतौ सदा दाहः, तीव्रपीडा, त्वग्मांसगतं शोणितं, श्वयथु, पाण्डुप्रदेशाः च सन्ति। श्वयथु मांसयुक्तं, हृद्रोगयुक्तं, विद्रधी, पिपीलिकाचरणवत्स्पर्शः, मृदु, शीतलम्, अङ्गेषु दृश्यते। अयं रोगः आढ्यवातसदृशः, कठिनोपचारः, मेदःसम्भूतः; स्पर्शो लुप्तः, उष्णशीतलः, मज्जावृतौ जिह्वासङ्कोचः, जृम्भा च स्यात्। वेदना, श्वयथुश्च हस्ताभ्यां शम्यते; शुक्रावृतौ श्वयथु, अतिउरुजाभावः च दृश्यते। भोजनानन्तरम् उदरपीडा, जठरदौर्बल्ये छेदनवेदनाः, मूत्रनिरोधे मूत्राशये श्वयथु भवति। छिद्रनिरोधे संकोचः, स्थानभ्रंशः, शीघ्रं पतनं, ज्वरपीडा, मूर्छा च। शुक्रस्य अन्येन पीडने दीर्घकालेन दूषितरूपेण निष्क्रमणं, सर्वधातुनिरोधे कटी-ग्रोणी-पृष्ठशूलः च। प्रतिलोमगमनवायौ हृद्रोगः, पित्तनिरोधे श्वासे भ्रम, मूर्च्छा, वेदना, दाहः च। व्यानदोषे सर्वाङ्गवेदना, तन्द्रा, स्वरह्रासः, दाहः, गमनविघ्नः, क्रियाभङ्गः, ज्वरः, वेदना च। समानदोषे ऊष्माहानिः, स्वेदविघ्नः, तृष्णा, दाहः; अपानविघ्ने पित्तवर्णमलप्रवृत्तिः। रजोधिक्यं, ऊष्मा, मूत्रविघ्नः च; कफनिरोधे घोषः, श्वासरुद्धिः, निःश्वासः, घ्राणरुद्धिः च। कफनिरोधे कासः, स्वेदः, श्वासकष्टम्, श्वाससंकोचः च। उदानदोषे अङ्गगौरवं, अल्पजठराग्निः, स्वरह्रासः च। बलवर्णहानिः, सन्ध्यस्थिमज्जासङ्गः, सर्वाङ्गगौरवं, स्थौल्यं च। समानदोषे कर्तव्यज्ञानाभावः, स्वेदविघ्नः, अल्पजठराग्निः; अपानदोषे सर्वमलनिष्क्रमणम्। एवं वातरक्तः द्वाविंशतिप्रकारः उच्यते; प्राणादिवायवः परस्परं परस्परं बाधन्ते। विंशतिप्रकारा बाधाः ज्ञेयाः; कम्पः, श्वासविघ्नः, शैत्यं, शिरःशूलं च। प्राणस्य अपानेन निःसारणे हृद्रोगः, मुखशोषः च; प्राणस्य उदानेन बाधे बलहानिः। एवमुपलक्ष्य सर्वान् निवारणान् चिकित्सकः स्थानवृद्धिह्रासक्रियाभिः विचिन्त्य विवेक्तव्यम्। पित्तस्य बाधा अपि पञ्चवायुषु परस्परं दृश्यते, तेषां स्थानेषु पित्तादीनां संयोगः। तत्र पित्तादिसंयोगे नानाविधरोगाः समुत्पद्यन्ते; विज्ञः वैद्यः तेषां लक्षणानुसारं सम्यक् परीक्ष्य व्यवहर्तव्यमिति।