गरुडपुराणम्

शृणुत भोः, वातरक्तस्य उत्पत्तिं लक्षणानि च यथाशास्त्रं प्रवदामि। यदा जनानां रक्तं तापप्रभावात् वा अशुद्धिसंभवात् दूषितं भवति, शीतवातप्रवाहैः वा विक्षिप्यते, तदा वातः तत्र सञ्जातदोषेण संकुप्य, अस्वाभाविकमार्गे सञ्चरति। तेन दूषितेन रक्तेन बाधितः सः वातः प्रथमं तद्रक्तं विकोपयति, ततः गुदप्रदेशे वेदनां जनयति, अथवा वातरक्तरोगं उत्पादयति। आदौ जडता जायते, अनन्तरं सः सर्वत्र व्याप्यते। विशेषतः गुरुत्वं, छर्दिः चाद्यादि लक्षणानि दृश्यन्ते। कालान्तरात् सः रोगः कुष्ठसदृशः सम्भवति, यं सांबुदमित्याहुः; अयं जानु-जंघा-ऊरु-कटी-अंश-भुज-हस्त-पाद-सन्धिषु व्याप्यते। कण्डूः, स्पन्दनम्, तुदनम्, विदारणवेदना, गुरुत्वं, स्तब्धता च पुनः पुनः आगच्छन्ति, गच्छन्ति च। कदाचित् पादतलादारभ्य, कदाचित् हस्तेषु अपि आरभ्य, सः रोगः क्रुद्धमूषिकेव सर्वेऽङ्गानि सञ्चरति। प्रारम्भे तु त्वचामांसयोः एव स्थित्वा, कालक्रमेण गम्भीरत्वेन सर्वधातून् व्याप्नोति। कट्यादिषु स्थलेषु त्वक् ताम्रवर्णा, श्यामा, रक्तवर्णा वा भवति; शोथः, कठोरगुल्मः, पूयः च दृश्यते; वातुः अस्थिमज्जायाम् अपि प्रविशति। अन्तः सः वातुः छेदनवत् सञ्चरति, कण्ठनादं करोति, शीघ्रं सञ्चरन्, गात्रेषु व्याप्य पङ्गुत्वं जनयति। यदा वातप्राधान्यं स्यात्, तदा तीव्रा वेदना, स्पन्दनम्, भेदनम्, शोथस्य रूक्षता, कृष्णता, वर्णवृद्धिहानिः च दृश्यन्ते। रक्तवाहिनां संकोचः, अङ्गुलिसन्धीनां च जडता, अङ्गेषु स्तब्धता, वक्रता, शीतद्वेषः, उष्णसुखता, कठिनता, कम्पनम्, स्तब्धता च भवन्ति। रक्तप्राधान्ये तु शोथः, अतिरक्तता, तुदनम्, स्निग्ध-रूक्षोपचाराभावेऽपि निवारणाभावः, कण्डूः, स्रावः च दृश्यते। पित्तप्रधानत्वे दाहः, मूर्च्छा, तिक्तस्वादु, चेतनाहानिः, मदः, तृष्णा, स्पर्शासहिष्णुता, तीव्रा वेदना, रूक्षता, पूयः, उष्णता च सन्ति। कफप्रधान्यां तु स्तब्धता, गुरुत्वं, तन्द्रा, स्निग्धता, शीतता, मन्दकण्डूः, मन्दवेदना च। सर्वदोषसंयोगे सर्वलक्षणानि एकत्र दृश्यन्ते। एकदोषमात्रेण साध्यः, द्विदोषेण यत्नतः नियंत्र्यः, त्रिदोषसंयोगे तु शीघ्रं नाशकारी, महतीं रक्तपित्तवेदनां जनयति। वातुः शीघ्रं गात्रेषु, विशेषतः सन्धिषु, रक्तं बाधते, स्रोतांसि रुद्ध्वा वेदनया प्राणान् हरति। पञ्चविधो वातुः शुष्कता, चञ्चलता, अतिप्लवनं, अतिभोजनं, अभिघातः, शीघ्रगमनं च इति हेतुभिः विक्षिप्यते। सः विक्षिप्तः नेत्रादिषु क्लेशं जनयति; नासारोधः, दाहः, तृष्णा, कासः, श्वासक्लेशः च जायन्ते। कण्ठरुद्धिः, कफाभावः, वमनं, अल्पजठराग्निः, नासरोगाः, कण्ठ-हनु-ऊर्ध्वदेशेषु शोथः च दृश्यन्ते। व्यानः अतिक्रिया, स्नान, क्रीडा, विषयसंसर्ग, विरुद्ध-शुष्क-भीषण-रोमाञ्चन-शोकजन्यैः दूष्यते। वीर्य-उत्साह-बलहानिः, शोकः, मनःक्लेशः, ज्वरः, विविधवेदनाः, रोमाञ्चः, तन्द्रा च जायन्ते। त्वग्रोगाः, विसर्पः, अन्ये च सर्वाङ्गबलनाशकारकाः विकाराः दृश्यन्ते; समानः असम्यक् पाचनं, शीतमिश्रभोजनं चेत्यादिभिः विक्षिप्यते। विपर्ययेण निद्राजागरणे, अतिसारः, गुल्मः, अपस्मारः, अभिलाषजन्यरोगाः च भवन्ति। अपानः शुष्कगुरुभोजनैः, वेगधारणेन, अधिकारूढ्येन, बहुप्रयाणेन, अतिचेष्टया च विकारं प्राप्नोति। सः विक्षिप्तः अधोगताभ्यन्तररोगान् जनयति, मूत्रशुक्रविकारान्, अर्शांसि, गुदभ्रंशं, अन्यांश्च बहून्। सर्वाङ्गशैथिल्यं, तन्द्रा, गुरुत्वं, आलस्यं च व्याप्यते; स्निग्धत्वात् चिरोत्थानात् शीतता, शोथः, अग्निमांद्यं च भवति। कण्डू-रूक्षता-नाशनैः, युक्तोपचारैः च रोगमुक्तिः स्यात्; अन्यथा तन्द्रादयः विकाराः स्थायिनः। वातरुद्धिः बहुविधा; पित्तावृतौ दाहः, तृष्णा, वेदना, भ्रमः, तमः च सन्ति। कटु-उष्ण-अम्ल-लवणभोजनेन दाहः, शीतकामना; शीतता, गुरुत्वं, वेदना, अग्निहानिः, तिक्तता, घृतक्षीरातिशयः च। उपवास-श्रम-रूक्षता-ताप-उष्णकामनायाम् कफावृतौ तु गात्रशूलः, हृदयश्रमः, गुरुत्वं, अल्पाग्निः च। रक्तावृतौ सदा दाहः, तीव्रा त्वग्मांससंश्रिता वेदना, रक्तता, शोथः, पिडकाः च। शोथः मांसयुक्तः, हृदयश्रमः, विद्रधिः; पिपीलिकासञ्चारवत् स्पर्शः; शोथः स्निग्धः, शीतः, अङ्गेषु दृश्यते। एषः रोगः आढ्यवातसदृशः, कठिनः, मेदःसम्भूतः विज्ञेयः; स्पर्शः छन्नः, उष्णः वा शीतः, असंवृतः; मज्जावृतौ विकृतजृम्भा, संकोचः च। वेदना, शोथः हस्तोपशम्यते; शुक्रावृतौ शोथः, कामातिशयो न दृश्यते। भोजनान्ते उदरवेदनाः, जठराग्निहानौ छेदनवेदना; मूत्ररुद्धौ मूत्राशये शोथः। छिद्ररुद्धौ संकोचः, स्थानभेदः; शीघ्रं पतनं, ज्वरपीडनम्, मूर्च्छा च। शुक्रस्य पिडनात् दीर्घकालानन्तरं दूषितशुक्रनिष्क्रमणम्; सर्वधातुरुद्धौ कट्यङ्गुलि-पृष्ठवेदनाः। विपरीतगत्याः हृद्रोगः; पित्तरुद्धश्वासे भ्रमः, मूर्च्छा, वेदना, दाहः। व्यानदुष्टौ सर्वाङ्गे वेदना, तन्द्रा, स्वरहानिः, दाहः; गत्यवरोधः, क्रियाभङ्गः, उष्णता, सहवेदनाः। समानदुष्टौ उष्णह्रासः, स्वेदविरोधः, तीव्रतृष्णा, दाहः; अपानदुष्टौ मलाः पीतवर्णाः स्युः। एवं वातरक्तस्य हेत्वादयः, लक्षणानि, विकाराः च शास्त्रसम्मतानुसारं वर्णिताः।