गरुडपुराणम्

यदा कफः स्वकाले अत्यधिकं संचितः स्यात्, तदा स अन्यौ दोषौ अभिभूय सर्वशरीरे व्याप्तिम् आप्नोति। यदा कफः ऊरुदेशस्य अस्थिषु पूर्यते तथा तानि अस्थि-स्नायु-संस्थानानि बाध्यन्ते, वातेन च ऊरुः शीतलः भवति। तदा कृष्णाङ्गता, स्तब्धता, आलस्यं, मूर्च्छा, वेदना, ज्वरश्च जायन्ते; एषा ऊरुस्तम्भ इति कथ्यते, अन्ये तु तं बाह्यवातमिति वर्णयन्ति। यदा वातरक्तयोः कारणेन जानुस्थले वायुः शोणितं च शोफं जनयतः, तदा तीव्रवेदनया सहितः स शोफः ‘क्रोष्टुकशीर्ष’ इति प्रसिद्धः, यः महाजम्बुकशिरसः सदृशः दृश्यते। यदा श्रमात् पादयोः पीडा विषमता च जायते, वातः च गुल्फप्रदेशे बाधते, तदा स ‘वातकण्टक’ इति कथ्यते। यदा वातः पृष्ठे, अङ्गुलिषु, नाभौ, ग्रीवायां वा बाधते, तदा गमन-निषेधः स्यात्, एषा ‘गृध्रसी’ इति ज्ञेया। यदा कफवातप्रकोपात् पुरुषस्य पादयोः रोमाञ्चो वा शून्यता जायते, तदा ‘पादहर्ष’ इति तद्विदाः वर्णयन्ति। यदा वातः पित्तशोणितैः सह पादेषु दाहं जनयति, विशेषतः गच्छतः, तदा स पाददाहः विज्ञेयः। धन्वन्तरिः सूश्रुतं प्रति प्रोवाच—हे सूश्रुत! वातरक्तस्य हेतून् प्रवक्ष्यामि, शृणु। विरुद्धमत्यधिकभोजनात्, क्रोधात्, दिवास्वप्नात्, रात्रौ जागरणाच्च वातरक्तम् उत्पद्यते। वातशोणितं साधारणतया तेषु जन्यते ये दुर्बलाः, असम्यक् आहारविहारयुक्ताः, स्थूलाः, सुखोपजीविनश्च। यदा जनानां रुधिरं तापेन वा, असम्यक् शोधनात् वा दूष्यते, शीतवातप्रभावेन वा विक्रियते, तदा वातः प्रवृद्धः सन् चञ्चलः स्यात्, अस्वाभाविकं गच्छति। एवं दूषितरुधिरेण बाधितः वातः तद्रुधिरं प्रथमं विकृत्य, गुदप्रदेशे वेदनां जनयति, अथवा वातरक्तं उत्पादयति। प्रथमं स्तब्धता, अनन्तरं सर्वत्र प्रसारः; गुरुत्वाद्याः लक्षणानि, वमनादीनि च तस्य सूचकानि भवन्ति। पश्चात् तद्व्याधिः कुष्ठसदृशः ‘साम्बुद’ इति कथ्यते, यः जानु-जङ्घा-ऊरु-कटी-अंस-बाहु-हस्त-पाद-सन्धिषु व्याप्नोति। कण्डूः, कम्पनम्, तुदनम्, भेदनम्, गुरुत्वम्, स्तम्भः च पुनः पुनः आगच्छन्ति, निवर्तन्ते च। कदाचित् पादतलात्, कदाचित् हस्तात् आरभ्य, क्रुद्धमुषकवत्, सर्वशरीरे त्वरया सञ्चरति। प्रारम्भे तु त्वक्-मांसयोः एव स्थितिः, कालान्तरात् तु गम्भीरत्वं प्राप्य, सर्वधातुषु व्याप्यते। कट्यादिषु च ताम्रता, कृष्णता, रक्तता, शोफः, कठोरगुल्मः, पूयः च दृश्यन्ते; वातः अस्थि-मज्जासु प्रविशति। अन्तः च्छेदनवत् सञ्चरति, कर्करशब्दं करोति, शीघ्रं सञ्चरन्, शरीरस्य व्यापनेन लङ्घनं विकलत्वं च जनयति। यदा वातप्रधानता, तदा तीव्रवेदना, कम्पनं, भेदनम्, शोफस्य रूक्षता, कृष्णता, वर्णस्य वृद्धिह्रासश्च भवन्ति। रक्तप्रधानता चेद्, तदा शोफः, रक्तता, तुदनम्, न स्निग्धोपचारैः न शुष्कोपचारैः च निवार्यते, कण्डूः, स्रावः च। यदा पित्तप्रधानता, तदा दाहः, मूर्च्छा, तिक्तता, चेतनाहानिः, मदता, तृष्णा, स्पर्शासहिष्णुता, तीव्रवेदना, रूक्षता, पूयः, अतिदाहश्च। कफप्रधानता तु स्तब्धता, गुरुत्वम्, तन्द्रा, स्निग्धता, शीतता, मृदुकण्डूः, मंदवेदनाः च; सर्वदोषसंयोगे सर्वाणि लक्षणानि एकत्र दृश्यन्ते। यदा एकः दोषः एव, तदा स साध्यः; द्वौ दोषौ, तदा यत्नेन निगृह्यते; त्रयः दोषाः, तदा शीघ्रं नाशकः, तीव्रं रक्तपित्तं जनयति। वातः शीघ्रं अङ्गेषु, विशेषतः सन्धिषु, रक्तं बाधते, स्रोतांसि रुद्ध्वा, वेदनया प्राणान् हरति। यदा पञ्चविधः प्राणवायुः रूक्षता, चञ्चलता, अतिक्रन्दनम्, अतिभोजनम्, अभिघातः, शीघ्रगमनादिभिः विक्रियते, तदा स प्रकोपं याति। एवं प्रकोपितः स नेत्रादिषु इन्द्रियेषु हानिं करोति; नासारोगः, दाहः, तृष्णा, कासः, श्वासश्च जायन्ते। कण्ठस्य रुद्धिः, श्लेष्माभावः, वमनम्, अग्निमान्द्यं, नासारोगाश्च; कण्ठ-हनु-ऊर्ध्वदेशेषु शोफः अपि जन्यते। व्यानः अतिक्रिया, स्नान, क्रीडा, रमण, विरुद्ध, शुष्क, भय, उत्साह, विषादैः दूष्यते। एवं वीर्य-उत्साह-बल-शोक-मनोग्लानि-ज्वर-विविधवेदनाः-रोमाञ्चः-मोहोऽपि जायन्ते। त्वग्विकाराः, विसर्पः, अन्ये व्याधयश्च, यैः सर्वशरीरबलक्षयः स्यात्; समानः अनियमितपाचनात्, शीतमिश्रभोजनात् विक्रियते। तेन अनियमितनिद्राजागरणाद् गुल्म-आमाशय-अपस्मार-इच्छाजन्यरोगाश्च भवन्ति। अपानः शुष्कगुरुभोजनात्, वेगनिग्रहात्, अतिरथ्यासनात्, बहुयात्रायाः, अतिचेष्टायाः च प्रकोपं याति। तदा अधोभागजन्यरोगाः, मूत्रशुक्रविकाराः, अर्शः, गुदभ्रंशः, अन्ये च बहवो जायन्ते। सर्वाङ्गे तन्द्रा, गुरुत्वम्, आलस्यं च व्याप्नोति; स्निग्धत्वात्, चिरोत्थानात्, शैत्यात्, शोफात्, अग्निमान्द्यं च भवति। कण्डू-रूक्षता-नाशनैः यथोचितोपचारैः च रोगमुक्तिः स्यात्; अन्यथा तन्द्रादयः दोषाः स्थायिनः भवन्ति। वातस्य आवरणं नानारूपं कथ्यते; पित्तलक्षणैः आवृतस्य दाहः, तृष्णा, वेदना, भ्रमः, अन्धकारश्च। कटु-उष्ण-अम्ल-लवण-भोजनात् दाहः, शीतकामना, शैत्यं, गुरुत्वम्, वेदना, अग्निमान्द्यं, तिक्तता, घृतदुग्धाधिक्यं च भवति। उपवास-श्रम-रूक्षता-तापात्, उष्णकामनाच्च कफावृतः स्यात्; कफावरणे शरीरशूलं, हृदयग्लानिः, गुरुत्वम्, अग्निहानिः च दृश्यन्ते। एतेन प्रकारेण दोषाणां विकाराः, तेषां कारणानि, लक्षणानि च धन्वन्तरिः सूश्रुताय प्रकटयामास।