गरुडपुराणम्

शरीरस्य यदा स्थूलता, पीडा, कृष्णता च जायते, तदा तद् दुःसाध्यं भवति, शिरसि अपि व्याप्नोति, वातः, स्नायु, शरीरः च सर्वे बाध्यन्ते। यदि एकस्य पक्षस्य नाशः भवति, तदा पक्षाघातः इति कथ्यते; अर्धं शरीरं जडं, असंवेदनं च भवति। केचन एकस्य अङ्गस्य व्याधिं जानन्ति, अन्ये कक्षायां पीडां अनुभवन्ति; यदा वातः सर्वं शरीरं व्याप्नोति, तदा स्थिरता, जडता च सम्पूर्णं भवति। केवलं वातजन्यं पक्षाघातं अत्यन्तं दुःसाध्यं मन्यते; यदि अन्यैः कारणैः सह संयुक्तं भवति, तदा तस्य वृद्धिः, क्षयः च जायते। यदा स्रोतांसि अपक्वान्नेन कफेन च अवरुद्धानि भवन्ति, तदा अङ्गानि स्थिराणि, जडानि च भवन्ति; तस्मिन्नेव अवस्थायां दण्डापतानकः इति नाम व्याधिः सदैव दुःसाध्यः। यदा वातः स्कन्धमूलात् उत्पन्नः सन् तत्र स्थितान् नाड्यः संकुर्वन् बाह्यं स्रावं कुर्यात्, तदा बाहु व्याधिः जायते। यदा अङ्गुलिमूलस्थाः स्नायु, बाहुपृष्ठस्थाः च स्नायु बाध्यन्ते, तदा बाह्वोः कार्यक्षमतायाः हानिः भवति; एषः व्याधिः विपूची इति कथ्यते। यदा वातः श्रोणौ स्थितः ऊरुस्नायुं बाधते, तदा जनः पङ्गुर्भवति; यदि उभयोरपि ऊरुस्नाय्वोः बाधा, तदा सः विकलः भवति। गमनारम्भे कम्पते, खञ्जवत् चलति; एषः कालायकञ्जः इति प्रसिद्धः, सन्धिस्नायुशिथिलत्वात् उत्पन्नः। शीतं, उष्णं, द्रवम्, शुष्कम्, गुरु, स्निग्धं च, अपक्वं पक्वं वा, तथा श्रमात्, उद्वेगात्, स्निग्धान्नात्, अनिद्रया च— यदा कफः उचिते काले अतीव सञ्चितः भवति, तदा अन्यान् दोषान् अधिगच्छति, शरीरं व्याप्नोति। यदा कफः ऊरुस्थिर्यां अस्तिभ्यः स्नायुभ्यः च पूरितः, तदा ऊरुशीतता वातेन जायते। कृष्णाङ्गता, जडता, आलस्यं, मूर्छा, पीडा, ज्वरः च यत्र सन्ति, तदा ऊरुजडता इति कथ्यते; अन्ये बाह्यवातं इति जानन्ति। यदा वातरक्तात् रक्तस्य कफस्य च घनतया जानुस्थानि शोफः, तीव्रपीडा च जायते, तदा क्रोष्टुकशीर्षः इति व्याधिः भवति, यः महाक्रोष्टुकशीर्षवत् दृश्यते। यदा श्रमात् पादयोः पीडा, विषमत्वं च जायते, वातः गुल्फं बाधते, तदा वातकण्टकः इति कथ्यते। यदा वातः पादाग्रेषु, अङ्गुलिषु, नाभौ, ग्रीवायां वा बाधते, तदा गमनं निरुद्धं भवति; एषः गृध्रसी इति प्रसिद्धः। यदा पादयोः रोमाञ्चः, जडता वा जायते, तदा पादहर्षः इति कथ्यते, कफवातप्रकोपात् उत्पन्नः। यदा वातः पित्तेन रक्तेन च संयुक्तः पादे दाहं जनयति, विशेषतः गमने, तदा पाददाहः विज्ञेयः। तदा धन्वन्तरिः उवाच— हे सुश्रुत! वातारक्तस्य कारणानि ते वर्णयामि, शृणु। अयुक्तं, अति भोजनं, कोपः, दिवास्वप्नः, रात्रौ जागरणं च वातारक्तस्य उत्पत्तौ कारणानि भवन्ति। वातारक्तः साधुस्वभावान्, अयुक्तभोजनविहारान्, स्थूलान्, सुखजीवान् च बाधते। यदा रक्तं जनानां तप्तत्वात्, अयुक्तशोधनात् वा दूषितं भवति, वातः वा शीतवातेन विकृतः, तदा वातः प्रकोपं, उद्वेगं, अनियमितगमनं च करोति। एवं दूषितरक्तेन बाधितः वातः तद् दूषयति, ततः गुदे पीडां वा वातारक्तं जनयति। प्रथमं जडता, ततः सर्वत्र विस्तारः; विशेषतः गुरुत्वं, वमनादि लक्षणानि दृश्यन्ति। पश्चात् काले कुष्ठवत्, साम्बुदः इति व्याधिः, जानु, जङ्घा, ऊरु, श्रोणि, स्कन्ध, बाहु, हस्त, पाद, सन्धिषु च व्याप्नोति। कण्डूः, कम्पनं, ताडनं, विदारणं, गुरुत्वं, जडता च पुनः पुनः आगच्छन्ति, निवर्तन्ति च। कदाचित् पादतलात्, हस्तात् वा आरभ्य, क्रोधेन सर्वं शरीरं मृगवत् धावति। प्रारम्भे त्वचा-मांसयोः सीमितः, पश्चात् कालक्रमे गम्भीरः, सर्वधातूं व्याप्नोति। श्रोण्यादिषु त्वचा ताम्रवर्णा, कृष्णा, रक्तवर्णा वा, शोफः, कठोरगण्डः, पूयः च दृश्यते, वातः अस्थिमज्जायाम् प्रवेशति। अन्तः, छेदनवत् गतिः, कटकटकध्वनिः, शीघ्रगमनं च, सर्वशरीरं व्याप्नोति, पङ्गुत्वं विकलत्वं वा जनयति। यदा वातः प्रबलः, तदा तीव्रपीडा, कम्पनं, विदारणं, शोफस्य शुष्कता, कृष्णता, वर्णस्य वृद्धिह्रासः च। रक्तनाडी, अङ्गुलिसन्धयः च संकुच्यन्ति, अङ्गानि जडानि, वक्रता, शीतद्वेषः, उष्णसुखता, कठोरता, कम्पनं, जडता च। यदा रक्तः प्रबलः, तदा शोफः, तिव्ररक्तता, स्पर्शे ताडनं, स्निग्धशुष्कोपचारैः न साध्यः, कण्डूः, स्रावः च। यदा पित्तः प्रबलः, तदा दाहः, मूर्छा, तिक्तता, चेतनाहानिः, मदः, तृष्णा, स्पर्शासह्यता, तीव्रपीडा, शुष्कता, पूयः, तीव्रोष्णता च। यदा कफः प्रबलः, तदा जडता, गुरुत्वं, निद्रा, स्निग्धता, शीतता, मन्दकण्डूः, मन्दपीडा च; यदा सर्वदोषाः संयुक्ताः, सर्वे लक्षणानि एकत्र दृश्यन्ति। यदा केवलः दोषः, तदा साध्यः; द्वयः दोषः, निग्राह्यः; त्रयः दोषाः, शीघ्रं नाशं, तीव्रं रक्तपित्तं च जनयन्ति। वातः शीघ्रं अङ्गेषु रक्तं बाधते, विशेषतः सन्धिषु, स्रोतांसि अवरुद्ध्य, पीडया प्राणं हरति। यदा पञ्चविधः प्राणवायुः शोषेण, उद्वेगेन, अति उच्छ्रयणेन, अति भोजनात्, अभिघातात्, शीघ्रगमनेन च विकृतः, तदा प्रकोपं गच्छति। प्रकोपात्, नेत्रादिषु इन्द्रियेषु हानिं करोति; नासावरणम्, दाहः, तृष्णा, कासः, श्वासकष्टं च उत्पद्यते। कण्ठस्य अवरोधः, श्लेष्मह्रासः, वमनं, अन्नास्वादनह्रासः, नासारोगः च; कण्ठ, जिह्वा, ऊर्ध्वदेशे शोफः अपि जन्यते। व्यानः अति गमनात्, स्नानात्, क्रीडायाः, कामोपभोगात्, अयुक्त, शुष्क, भयजनक, उत्साहजनक, विषादजनक कारणैः दूषितः भवति। एवं व्याधीनां विविधा अवस्थाः, कारणानि, लक्षणानि च धन्वन्तरिः सुश्रुताय आदरपूर्वकं सम्पूर्णं विस्तरेण निवेदयति।