गरुडपुराणम्

शिरःपादान्तमेत्य शरीरस्य सर्वत्र व्याप्ताः विकाराः दृश्यन्ते, यस्य च वर्णः शुक्लः तिष्ठति, तस्य व्रणानां शोफः महान्तं रूपं गच्छति। यदि चाङ्गेषु वेगेन सञ्चारः जायते, तदा सर्वैरेवोपायैः स्वास्थ्यं पुनरागच्छति—जिह्वालिहनं, उष्णभोजनं, अधिकमभिमानं च। यदा वातः कण्ठमूलस्थितः सञ्जायते, तदा जडत्वं करोति, मुखस्य विकृतिं वा संहतिं वा जनयति। एवं कण्ठस्य जडत्वे जात्ते, चर्वणं भाषणं च कष्टं भवति; वायुः यदि वाक्स्रोतांसि स्तम्भयति, तदा जिह्वायाः पक्षाघातो भवति। एवं जिह्वायाः जडत्वे जात्ते, न खादितुं शक्यते, न पेयपानं, न भाषणं; शिरसि गुरुभारवहनात्, अतिक्रन्दनात्, अधिकभाषणात् च एषः दोषः सञ्जायते। विषमशय्योपयोगात्, कठोरद्रव्यचर्वणात् च वातः वर्धते; तेन वातपीडितानां मध्ये वातोर्ध्वगः भवति। तेन मुखं विकृतं भवति, अट्टहासः, स्थिरदृष्टिः च जायते; ततः वाक्स्यन्दनक्षयः, नेत्रयोः जडत्वं च सञ्जायते। दन्तानां कलकलः, स्वरनाशः, श्रवणह्रासः, दृष्टिह्रासः, घ्राणनाशः, स्मृतिक्षयः, भयम्, श्वासकष्टं च भवति। कफः, पार्श्वशूलः, एकाक्षनिमीलनं, कण्ठोपरि तीव्रशूलः, पक्षाघातः वा जायते। कश्चित् पक्षाघातमेतदाचक्षते, अन्ये तु एकाङ्गघातमित्याहुः; रक्ताश्रितेषु स्रोतोभिः पीडितेषु शिरसः स्रोतोभ्यः पीडा जायते। यदि शरीरं खरं, पीडितं, कृष्णवर्णं च भवति, तर्हि तदसाध्यं विज्ञेयम्, शिरःसङ्ग्रहं च; वातः, स्नायु, शरीरं च तत्र पीड्यन्ते। यदि एकपक्षः नष्टः, पक्षाघात इत्युच्यते, शरीरार्धं निष्क्रियं, असंवेदनं च भवति। केचित् एकाङ्गविकारं जानन्ति, अन्ये कक्षाशूलं; यदि सर्वशरीरं वायुः व्याप्नोति, तदा स्थब्धता, जडत्वं च सम्पूर्णम्। केवलवातसम्भवः पक्षाघातः सुदुष्टरो भवति; अन्यैः दोषैः संयुक्तः, सः कृशतां जनयति। यदा स्रोतोभ्यः आमकफाभ्याम् अवरुद्धाः स्युः, तदा अङ्गानि जडानि भवन्ति; तत्र दण्डापतानक इत्येतदसाध्यं सदा। यदि वातः स्कन्धमूलात् उत्पन्नः, तत्र स्रोतोभ्यः संकुच्यन्ते, बहिः स्रावः जायते, बाहुविकारः सञ्जायते। यदा अङ्गुलिमूलस्नायुषु, बाहुपृष्ठे च वातः स्थितः, तदा बाह्वोः कार्यनाशः स्यात्; तद्विपूचीति कथ्यते। यदि वातः कटीस्थः जङ्घास्नायून् हन्ति, तदा सः पङ्गुः भवति; यदि उभे जङ्घे पीड्येते, सः विकलः भवति। गच्छतोऽस्य कम्पः, खञ्जतया गमनं च दृश्यते; एषः कलायकञ्ज इति कथ्यते, सन्धिस्नायूनां शैथिल्यात्। शीतोष्णद्रवशुष्कगुरुस्निग्धान्नपानानां, पक्तानां, अपक्तानां, चेष्टायाः, उद्वेगस्य, स्निग्धपानस्य, अनिद्रायाः च सेवनात्—यदा कफः समयेऽतिवृद्धः भवति, तदा स दोषान् जेत्वा सर्वशरीरं व्याप्नोति। कफः जङ्घास्थिसन्धिषु पूर्यते, स्थिरीकृत्य तानि, वातेन जङ्घा शीतला भवति। कृष्णाङ्गता, जडत्वं, आलस्यं, मूर्च्छा, पीडा, ज्वरः च—एषा जङ्घास्थब्धता, अन्यैः बाह्यवात इति कथ्यते। वातरक्तसम्भवः श्वासकष्टः, पार्श्वशूलः, एकाक्षनिमीलनं, कण्ठोपरि तीव्रशूलः, पक्षाघातः वा जायते। कश्चित् पक्षाघातमेतदाचक्षते, अन्ये तु एकाङ्गघातमित्याहुः; रक्ताश्रितेषु स्रोतोभिः पीडितेषु शिरसः स्रोतोभ्यः पीडा जायते। यदि शरीरं खरं, पीडितं, कृष्णवर्णं च भवति, तर्हि तदसाध्यं विज्ञेयम्, शिरःसङ्ग्रहं च; वातः, स्नायु, शरीरं च तत्र पीड्यन्ते। यदि एकपक्षः नष्टः, पक्षाघात इत्युच्यते, शरीरार्धं निष्क्रियं, असंवेदनं च भवति। केचित् एकाङ्गविकारं जानन्ति, अन्ये कक्षाशूलं; यदि सर्वशरीरं वायुः व्याप्नोति, तदा स्थब्धता, जडत्वं च सम्पूर्णम्। केवलवातसम्भवः पक्षाघातः सुदुष्टरो भवति; अन्यैः दोषैः संयुक्तः, सः कृशतां जनयति। यदा स्रोतोभ्यः आमकफाभ्याम् अवरुद्धाः स्युः, तदा अङ्गानि जडानि भवन्ति; तत्र दण्डापतानक इत्येतदसाध्यं सदा। यदि वातः स्कन्धमूलात् उत्पन्नः, तत्र स्रोतोभ्यः संकुच्यन्ते, बहिः स्रावः जायते, बाहुविकारः सञ्जायते। यदा अङ्गुलिमूलस्नायुषु, बाहुपृष्ठे च वातः स्थितः, तदा बाह्वोः कार्यनाशः स्यात्; तद्विपूचीति कथ्यते। यदि वातः कटीस्थः जङ्घास्नायून् हन्ति, तदा सः पङ्गुः भवति; यदि उभे जङ्घे पीड्येते, सः विकलः भवति। गच्छतोऽस्य कम्पः, खञ्जतया गमनं च दृश्यते; एषः कलायकञ्ज इति कथ्यते, सन्धिस्नायूनां शैथिल्यात्। शीतोष्णद्रवशुष्कगुरुस्निग्धान्नपानानां, पक्तानां, अपक्तानां, चेष्टायाः, उद्वेगस्य, स्निग्धपानस्य, अनिद्रायाः च सेवनात्—यदा कफः समयेऽतिवृद्धः भवति, तदा स दोषान् जेत्वा सर्वशरीरं व्याप्नोति। कफः जङ्घास्थिसन्धिषु पूर्यते, स्थिरीकृत्य तानि, वातेन जङ्घा शीतला भवति। कृष्णाङ्गता, जडत्वं, आलस्यं, मूर्च्छा, पीडा, ज्वरः च—एषा जङ्घास्थब्धता, अन्यैः बाह्यवात इति कथ्यते। वातरक्तसम्भवः श्वासकष्टः, पार्श्वशूलः, एकाक्षनिमीलनं, कण्ठोपरि तीव्रशूलः, पक्षाघातः वा जायते। कश्चित् पक्षाघातमेतदाचक्षते, अन्ये तु एकाङ्गघातमित्याहुः; रक्ताश्रितेषु स्रोतोभिः पीडितेषु शिरसः स्रोतोभ्यः पीडा जायते। यदि शरीरं खरं, पीडितं, कृष्णवर्णं च भवति, तर्हि तदसाध्यं विज्ञेयम्, शिरःसङ्ग्रहं च; वातः, स्नायु, शरीरं च तत्र पीड्यन्ते। यदि एकपक्षः नष्टः, पक्षाघात इत्युच्यते, शरीरार्धं निष्क्रियं, असंवेदनं च भवति। केचित् एकाङ्गविकारं जानन्ति, अन्ये कक्षाशूलं; यदि सर्वशरीरं वायुः व्याप्नोति, तदा स्थब्धता, जडत्वं च सम्पूर्णम्। केवलवातसम्भवः पक्षाघातः सुदुष्टरो भवति; अन्यैः दोषैः संयुक्तः, सः कृशतां जनयति। यदा स्रोतोभ्यः आमकफाभ्याम् अवरुद्धाः स्युः, तदा अङ्गानि जडानि भवन्ति; तत्र दण्डापतानक इत्येतदसाध्यं सदा। यदि वातः स्कन्धमूलात् उत्पन्नः, तत्र स्रोतोभ्यः संकुच्यन्ते, बहिः स्रावः जायते, बाहुविकारः सञ्जायते। यदा अङ्गुलिमूलस्नायुषु, बाहुपृष्ठे च वातः स्थितः, तदा बाह्वोः कार्यनाशः स्यात्; तद्विपूचीति कथ्यते। यदि वातः कटीस्थः जङ्घास्नायून् हन्ति, तदा सः पङ्गुः भवति; यदि उभे जङ्घे पीड्येते, सः विकलः भवति। गच्छतोऽस्य कम्पः, खञ्जतया गमनं च दृश्यते; एषः कलायकञ्ज इति कथ्यते, सन्धिस्नायूनां शैथिल्यात्। शीतोष्णद्रवशुष्कगुरुस्निग्धान्नपानानां, पक्तानां, अपक्तानां, चेष्टायाः, उद्वेगस्य, स्निग्धपानस्य, अनिद्रायाः च सेवनात्—यदा कफः समयेऽतिवृद्धः भवति, तदा स दोषान् जेत्वा सर्वशरीरं व्याप्नोति। कफः जङ्घास्थिसन्धिषु पूर्यते, स्थिरीकृत्य तानि, वातेन जङ्घा शीतला भवति। कृष्णाङ्गता, जडत्वं, आलस्यं, मूर्च्छा, पीडा, ज्वरः च—एषा जङ्घास्थब्धता, अन्यैः बाह्यवात इति कथ्यते। वातरक्तसम्भवः श्वासकष्टः, पार्श्वशूलः, एकाक्षनिमीलनं, कण्ठोपरि तीव्रशूलः, पक्षाघातः वा जायते। कश्चित् पक्षाघातमेतदाचक्षते, अन्ये तु एकाङ्गघातमित्याहुः; रक्ताश्रितेषु स्रोतोभिः पीडितेषु शिरसः स्रोतोभ्यः पीडा जायते। यदि शरीरं खरं, पीडितं, कृष्णवर्णं च भवति, तर्हि तदसाध्यं विज्ञेयम्, शिरःसङ्ग्रहं च; वातः, स्नायु, शरीरं च तत्र पीड्यन्ते। यदि एकपक्षः नष्टः, पक्षाघात इत्युच्यते, शरीरार्धं निष्क्रियं, असंवेदनं च भवति। केचित् एकाङ्गविकारं जानन्ति, अन्ये कक्षाशूलं; यदि सर्वशरीरं वायुः व्याप्नोति, तदा स्थब्धता, जडत्वं च सम्पूर्णम्। केवलवातसम्भवः पक्षाघातः सुदुष्टरो भवति; अन्यैः दोषैः संयुक्तः, सः कृशतां जनयति। यदा स्रोतोभ्यः आमकफाभ्याम् अवरुद्धाः स्युः, तदा अङ्गानि जडानि भवन्ति; तत्र दण्डापतानक इत्येतदसाध्यं सदा। यदि वातः स्कन्धमूलात् उत्पन्नः, तत्र स्रोतोभ्यः संकुच्यन्ते, बहिः स्रावः जायते, बाहुविकारः सञ्जायते। यदा अङ्गुलिमूलस्नायुषु, बाहुपृष्ठे च वातः स्थितः, तदा बाह्वोः कार्यनाशः स्यात्; तद्विपूचीति कथ्यते। यदि वातः कटीस्थः जङ्घास्नायून् हन्ति, तदा सः पङ्गुः भवति; यदि उभे जङ्घे पीड्येते, सः विकलः भवति। गच्छतोऽस्य कम्पः, खञ्जतया गमनं च दृश्यते; एषः कलायकञ्ज इति कथ्यते, सन्धिस्नायूनां शैथिल्यात्। शीतोष्णद्रवशुष्कगुरुस्निग्धान्नपानानां, पक्तानां, अपक्तानां, चेष्टायाः, उद्वेगस्य, स्निग्धपानस्य, अनिद्रायाः च सेवनात्—यदा कफः समयेऽतिवृद्धः भवति, तदा स दोषान् जेत्वा सर्वशरीरं व्याप्नोति। कफः जङ्घास्थिसन्धिषु पूर्यते, स्थिरीकृत्य तानि, वातेन जङ्घा शीतला भवति। कृष्णाङ्गता, जडत्वं, आलस्यं, मूर्च्छा, पीडा, ज्वरः च—एषा जङ्घास्थब्धता, अन्यैः बाह्यवात इति कथ्यते। एवं वातरक्ते बहुविधा लक्षणानि दृश्यन्ते। तत्र धन्वन्तरिः सुश्रुतं प्रति उवाच—हे सुश्रुत, वातरक्तस्य हेतूंस्ते वक्ष्यामि, शृणु। विरुद्धान्नभोजनात्, अतिभोजनात्, कोपात्, दिवास्वप्नात्, रात्रौ जागरणात् च वातरक्तः जायते। वातशोणितं साधारणतया तान् जनान् पीडयति, ये सौकुमार्ययुक्ताः, दूषिताहारविहारयुक्ताः, स्थूलाः, सुखजीवनशीलाः च सन्ति। यदा रक्तं दूषितं भवति, तद्वातेन, शीतवातेन वा विक्रियते, तदा वातः वर्धमानः, चञ्चलः, कुर्वन्, शरीरान्तः सञ्चरति। तेन दूषितेन रक्तेन अवरुद्धः वातः तद् आदौ दूषयति, ततः गुददेशे शूलं जनयति, अथवा वातरक्तं सञ्जायते। आदौ स्थब्धता जायते, ततः सर्वत्र प्रसारः; विशेषतः गुरुत्वादिलक्षणानि, वमने च अन्यानि लक्षणानि दृश्यन्ते। अनन्तरं, सः कुष्ठवत् स्याम्बुद इति कथ्यते, जानु, जङ्घा, ऊरु, कटी, स्कन्ध, बाहु, हस्त, पाद, सन्धिषु च व्याप्नोति। कण्डूः, स्पन्दनं, तुदनं, विदारणशूलः, गुरुत्वं, जडत्वं च पुनः पुनः आगच्छन्ति, यान्ति च। कदाचित् पादतलात्, हस्तात् वा आरभ्य, क्रुद्धमूषकवत् सर्वशरीरं सञ्चरति। आदौ तु त्वचि मांस एव स्थितः, कालान्तरे सर्वधातून् व्याप्नोति। कट्यादिषु ताम्रवर्णता, कृष्णता, रक्तता वा, शोफः, कटक, पूयसञ्चयः च दृश्यते, वातः अस्थिमज्जायाम् अपि प्रविशति। अन्तः सञ्चरन् वातः छेदयन्निव, कण्ठशब्दं कृत्वा, शीघ्रं सञ्चरन्, शरीरस्य व्याप्य, लङ्घनं, विकलता च जनयति। यदि वातः प्रधानः, तदा तीव्रशूलः, स्पन्दनं, भङ्गः, शोफस्य शुष्कता, कृष्णता, वर्णस्य वृद्धिक्षयः च दृश्यते। एवं शरीरविकाराः, वातरक्तलक्षणानि च, शास्त्रेण धन्वन्तरिसुश्रुतयोः संवादे प्रतिपादितानि।