गरुडपुराणम्

तत्र एकदा रोगविशेषस्य वर्णनं आरभ्यते। यः रोगः सर्वाङ्गेषु स्फुरणं, कम्पनं, निद्राविघातं, सन्धिविच्छेदनं च करोति, पुनः पुनः सर्वशिरासु आक्रम्य अङ्गानि गृहीत्वा कम्पयति, स रोगः "स्फुरणरोगः" इति प्रसिद्धः। यदि वातः अधः स्थितः सन् ऊर्ध्वं गच्छति, हृदयस्य उपरि दब्ध्वा शिरः शङ्कुं च पीडां जनयति। तदा रोगी देहं तिर्यक् तिर्यक् क्षिपति, जिह्वां वक्रयति, कठिनेन श्वासं निष्क्रामयति, द्वौ नेत्रौ अपि निमीलयति। कदाचित् कपोतवत् उच्चैः शब्दं करोति, अङ्गानि शिथिलानि भवन्ति, वातः नासारूपे स्थित्वा हृदये संस्थानं प्राप्नोति। रोगी सुखं पुनः पुनः प्राप्नोति, तदनन्तरं दुःखमपि अनुभवति; अयं विकारः आघातजन्यः, अतिदुःसाध्यः इति मन्यते। तस्मिन काले स्वेदस्य स्थैर्यं दृश्यते; यदि वातः स्वरूपं नष्ट्वा सर्वशरीरं व्याप्य पुनः पतनं करोति। वातबलः अन्तः प्रवेश्य नेत्रयोः स्थैर्यं, जृम्भां, दन्तानां शिथिलत्वं, प्रयासस्य हानिं च जनयति। बाह्यपीडा पार्श्वयोः, जिह्वायाः, पृष्ठस्य, शिरसः स्थैर्यं, शरीरस्य बहिर्विस्तारः, पृष्ठे, हृदये, शिरसि च पीडा दृश्यते। तदा उरः उन्नतं भवति, बाहुं वक्रं करोति, दन्ताः मुखं च वर्णहीनं भवति, शरीरस्य स्वेदाभावः अपि सञ्जायते। बहिर्विस्तारः, जिह्वायाः स्थैर्यं वातरोगस्य लक्षणानि कथ्यन्ते; यदा वातः पुरीषमूत्रयोः सह गच्छति, तदा एते प्रभावाः सञ्जायन्ते। एते विकाराः शिरसः पादान्तं व्याप्य शरीरं धूम्रं कुर्वन्ति, यः श्वेतः तस्य व्रणवृद्धिः अत्यधिकं भवति। यदा अङ्गेषु शीघ्रं गमनं दृश्यते, तदा जिह्वालालनं, उष्णभोजनं, अत्यधिकं गर्वं च आरोग्यं पुनः पुनः लभते। वातः जिह्वामूलस्थः सन् स्थैर्यं जनयति, तदा मुखं खुलं वा बन्दं भवति। जिह्वायाः स्थैर्ये, चर्वणं भाषणं च कठिनं भवति; यदा वातः वाक्शिरांसि स्थैर्यं करोति, जिह्वा स्तम्भिता भवति। तदा जिह्वायाः स्थैर्यं, न खादितुं न पातुं न भाषितुं शक्यते; शिरसि गुरुभारधारणात्, अतिहासात्, वाक्यप्रसङ्गात् च। विषमशय्योपयोगात्, कठोरद्रव्यचर्वणात्, वातः वर्धते; वातपीडितेषु ऊर्ध्वगमनं दृश्यते। तदा मुखं वक्रं भवति, उच्चहासं, स्थिरदृष्टिं च करोति; भाषायाः दुर्बलता, नेत्रयोः स्थैर्यं च सञ्जायते। दन्तचर्वणं, वाणीहानिः, श्रोत्रहानिः, दृष्टिहानिः, गन्धहानिः, स्मृतिनाशः, भयम्, श्वासक्लेशः च दृश्यन्ते। लाला विस्रवणं, पार्श्वपीडा, एकस्य नेत्रस्य निमीलनं, ग्रीवोपरी पीडा, कदाचित् शरीरार्धस्य पक्षाघातः अपि। केचित् पक्षाघातं, अन्ये एकाङ्गघातं इति वर्णयन्ति; यदा रक्ताश्रितानि शिरांसि बाध्यन्ते, शिरसि शिरासां बाधा भवति। यदा शरीरं कठोरं, पीडितं, कृष्णं च भवति, तदा अचिकित्स्यं मन्यते, शिरसि अपि बाधा; वातः, स्नायवः, शरीरं च सर्वं प्रभावितं भवति। यदि एकः पक्षः नष्टः, "पक्षाघातः" इति कथ्यते; शरीरार्धं निश्चेष्टं, असंवेदनं च भवति। केचित् एकाङ्गव्याधिं, अन्ये कक्षपीडां जानन्ति; यदा वातः सर्वशरीरं व्याप्य स्थैर्यं करोति, पूर्णनिश्चेष्टता, स्थैर्यं च भवति। शुद्धवातजन्यः पक्षाघातः अतिदुःसाध्यः मन्यते; अन्यैः कारणैः सह सञ्जातः, वर्धते, क्षयाय च गच्छति। यदा अनपाकद्रव्यैः, कफेन च स्रोतांसि अवरुद्धानि, अङ्गानि कठोराणि भवन्ति, तदा "दण्डापतानकः" इति विकारः अचिकित्स्यः सदा। यदा वातः स्कन्धमूलात् उत्पन्नः शिरांसि संकुच्य, बाह्यस्रावं जनयति, बाहुव्याधिं करोति। यदा अङ्गुलिमूलस्थः, बाहुपृष्ठस्थः स्नायवः बाध्यन्ते, बाहुव्यवहारहानिः सञ्जायते; "विपूची" इति तस्य नाम। यदा वातः स्फिक् प्रदेशे स्थितः, ऊरुस्नायवः बाध्यन्ते, लङ्गता सञ्जायते; यदि उभयोरू बाध्येते, विकलता भवति। यदा गमनारम्भे कम्पनं, लङ्गनं च भवति, "कलायकञ्जः" इति नाम, सन्धिस्नायवशिथिलत्वेन सञ्जातः। शीतं, उष्णं, द्रवम्, शुष्कं, गुरु, स्निग्धं च भोजनं, पाकितम् अपाकितम्, प्रयासः, उद्वेगः, स्निग्धभोजनम्, अनिद्रता च — एतेन वातः वर्धते। यदा कफः उचिते काले अधिकं सञ्जायते, अन्यान् दोषान् जयित्वा सर्वशरीरं व्याप्यति। यदा कफः ऊरुस्थिस्नायवः पूरयति, स्थैर्यं जनयति, वातेन ऊरु शीतं भवति। कृष्णाङ्गता, स्थैर्यं, जडता, मूर्च्छा, पीडा, ज्वरः च — अयं "ऊरुस्थैर्यं" इति, अन्ये "बहिर्वातः" इति कथयन्ति। यदा वातरक्ताभ्यां जानुशोथः तीव्रपीडायुक्तः सञ्जायते, "क्रोष्टुकशीर्षः" इति नाम, सः श्वापदशिरसदृशः। यदा पादेषु श्रमात् पीडा, विषमता च सञ्जायते, वातः गुल्फे बाध्यते, "वातकण्टकः" इति कथ्यते। यदा वातः पादाग्रेषु, अङ्गुलिषु, नाभौ, ग्रीवायां वा बाध्यते, गमनं निरुद्धं भवति; "गृध्रसी" इति तस्य नाम। यदा पादयोः रोमाञ्चः वा जडता सञ्जायते, "पादहर्षः" इति, कफवातवृद्ध्याः सञ्जातः। यदा वातः पित्तरक्तयोः सह पादे दाहं जनयति, विशेषतः गच्छन्, पाददाहः ज्ञेयः। धन्वन्तरिः शुश्रुतं प्रति उवाच — "वातरक्तस्य हेतूं ते वक्ष्यामि; शृणु। विपरीतं, अत्यधिकं च भोजनं, क्रोधः, दिवास्वप्नः, रात्रौ जागरणं च — एतेन वातरक्तः सञ्जायते।" वातशोणितः साधारणतः तान् दुर्बलान् बाधते, ये असंयुक्तभोजनं, असंयुक्तविहारं कुर्वन्ति, स्थूलाः, सुखजीवनं च यापयन्ति।