गरुडपुराणम्

यदा शरीरस्य धातून् क्षययितव्यैः द्रव्यैः प्रेरितः वातः सम्यग् नोपचीयते, तदा सः शरीरस्य चतुर्षु स्रोतःसु अधिकतरं प्रविष्टः तानि स्रोतांसि दोषैः पूर्णानि करोति। तेषु स्रोतःसु दोषैः पूर्णेषु, वातः कुपितः सन्धानानि रुद्ध्वा शूलं, अरोधं, च अन्त्रेषु गर्जनं जनयति। सः मलान् धारणं, स्वरनाशं, दृष्ट्याः, पृष्ठस्य, कट्याः स्थिरत्वं च करोति; पुनः शरीरान्तरे अन्यानि तीव्राणि व्याधीनि उत्पादयति। जठरात् उत्पन्ना रोगाः, यथा वान्ति, श्वास, कास, विषमज्वरः, अरोधः, कण्डूः, उष्णता, च नाभ्यधस्तात् अन्ये व्याधयः भवन्ति। सः इन्द्रियाणाम् पीडां करोति, श्रोत्रस्य, त्वचः विस्फोटनं, रूक्षता, तीव्रं शूलं, श्वासविघातं, ज्वरं, वर्णविकारं च। अन्त्रेषु अरोधं, भोजननाशं, कृशता, भ्रमः, मांसवसासु गुल्मं, त्वचि च कठोरता जनयति। यदा अङ्गेषु गुरुत्वं जायते, दण्डेन वा मुष्टिना वा ताडितमिव, तदा वातः अस्थिषु स्थितः कटिसन्धिषु अस्थिषु च तीव्रं शूलं जनयति। मज्जायाम् स्थितः वातः अस्थीनां चाञ्चल्यं, निद्रालोपं, शूलं च जनयति; शुक्रे स्थितः त्वरितं विकृतं वा स्रावं जनयति। गर्भे वा शुक्रे स्थितः वातः शिरसि श्वयथुं, रिक्ततां च जनयति; स्वस्थाने स्थितः कुपितः वातः तीव्रं श्वयथुं जनयति। सन्धिषु स्थितः वातः पूरणं, रूक्षता, जलस्पर्शवत् स्पर्शं जनयति; सर्वशरीरे व्याप्य पीडां, विदारणं, कम्पनं, भग्नतां च जनयति। सः स्थिरत्वं, कम्पनं, निद्राविघातं, सन्धिभग्नं, कम्पनं च जनयति; सर्वधमन्यः पुनः पुनः आक्रम्य अङ्गानि गृह्णाति—एषा व्याधिः कम्पविकारः इति कथ्यते। अधः बाधितः वातः ऊर्ध्वं गच्छन् हृदयम् उपरि दब्ध्वा शिरसि शूलं, कपोलयोः वेदनां च जनयति। सः देहं तिर्यक् क्षिपति, जिह्वां वक्रयति, कठिनेन श्वासं निष्क्रामयति, नेत्रे च पिधायति। कपोतवत् अनियन्त्रितं कूजति, अङ्गानि शिथिलानि भवन्ति; नासामूलस्थः वातः हृदयम् उपनिविशति। सः पुनः पुनः सुखं प्राप्नोति, ततोऽपि असुखं; एषा व्यथा आघातजः, अतीव दुष्टोपचार्या इति मन्यते। तस्मिन् काले स्वेदस्य स्थिरत्वं; वातः स्वरूपं हित्वा सर्वशरीरे व्याप्य पुनः क्षयं जनयति। बलः अन्तः प्रविश्य नेत्रयोः स्थिरत्वं, जिह्वायां उन्मीलनं, दन्तानां शिथिलत्वं, प्रयत्ननाशं च जनयति। पार्श्वयोः बाह्यशूलं, जिह्वायाः, पृष्ठस्य, शिरसि स्थिरत्वं, शरीरस्य बहिर्विस्तारः, पृष्ठे, हृदि, शिरसि शूलं च। तस्मिन् काले उरः उन्नतम्, स्कन्धः वक्रः; दन्ताः, मुखं च वर्णहीनं, शरीरस्य स्वेदाभावः। बहिर्विस्तारः, जिह्वायाः स्थिरत्वं वातव्याधेः लक्षणानि कथ्यन्ते; यदा वातः पुरीषे मूत्रे च सह गच्छति, एतानि प्रभावानि जनयति। एते व्याधयः सर्वशरीरे प्रसारं यान्ति, शिरसः पादान्तम्; यस्य वर्णहीनता, तस्य व्रणश्वयथुं महतीं वर्धते। यदा अङ्गेषु गतिस्फुरणं, तदा सर्वैः उपायैः आरोग्यं पुनः प्राप्यते—जिह्वालिहनं, उष्णभोजनं, अतिमानं च। वातः कुपितः, जिह्वामूलस्थः, जिह्वायाः स्थिरत्वं जनयति, तदा मुखं मुक्तं वा पिहितं वा भवति। एवं जिह्वायाः स्थिरत्वं, चर्वणं, भाषणं च कठिनम्; यदा वातः वाक्-नाड्यः स्थिरयति, जिह्वां जडयति। एवं जिह्वायाः स्थिरत्वं, न खादितुं, न पीतुं, न भाषितुं शक्यते; शिरसि भारीभारवाहनात्, अतिक्रन्दनात्, वाचात्। विषमशय्यायाः उपयोगात्, कठिनपदार्थचर्वणात्, वातः वर्धते; वातपीडितेषु सः ऊर्ध्वं गच्छति। सः मुखं वक्रं करोति, उच्चं हासं, स्थिरदृष्टिं; तदा वाक्-नाशं, नेत्रयोः स्थिरत्वं जनयति। दन्तानां खननं, स्वरनाशं, श्रोत्रनाशं, दृष्टिविघातं, गन्धनाशं, स्मृतिनाशं, भयम्, श्वासकष्टं च। कफं, पार्श्वशूलं, एकस्य नेत्रस्य पिधानं, कण्ठातः ऊर्ध्वं तीव्रशूलं, अर्धाङ्गजडता च। एतद् अर्धाङ्गघातं केचित्, एकाङ्गघातं अन्ये; यदा रक्ताश्रिताः नाड्यः पीडिताः, शिरस्य नाड्यः व्याधिताः। शरीरस्य रूक्षता, वेदना, कृष्णता च, तदा अचिकित्स्या व्याधिः, शिरसि अपि; वातः, नाड्यः, शरीरं सर्वं व्यथितम्। यदा एकपक्षः नष्टः, पक्षाघातः इति; अर्धशरीरं निष्क्रियं, संवेदनहीनं च। केचित् एकाङ्गव्याधिं, अन्ये कक्षशूलं जानन्ति; सर्वशरीरव्याप्ते वाते, सम्पूर्णं जडत्वं, स्थिरत्वं च। वातजन्यः पक्षाघातः अतीव दुष्टोपचार्यः; अन्यैः कारणैः संयुक्तः, वर्धते, कृशता च जनयति। यदा अनपाकं, कफं च स्रोतःसु रुद्धं, अङ्गानि स्थिराणि भवन्ति; तत्र दण्डापतानकः व्याधिः सदा अचिकित्स्या। यदा वातः स्कन्धमूलात् उत्पन्नः, तत्र नाड्यः संकुच्य बाह्यस्रावं, बाहुव्याधिं च जनयति। यदा अङ्गुलिमूलस्थाः, बाहुपृष्ठस्थाः सन्धयः पीडिताः, तदा बाह्वोः कार्यनाशं, विपूची इति व्याधिः। कटीस्थः वातः जङ्घायाः सन्धयः क्षिपति, तदा व्यक्तिः पङ्गुः; उभयजङ्घायाः पीडायां, सः विकलः। यदा गमने कम्पनम्, लङ्घनम्, लङ्घनवत् गच्छति, तदा कलायखञ्जः इति; सन्धीनां, स्रावाणां शिथिलत्वात्। शीतं, उष्णं, द्रवम्, रूक्षम्, गुरु, स्निग्धं पदार्थं, पक्तं अपक्तं वा, श्रमात्, उद्वेगात्, स्निग्धभोजनात्, निद्रालोपात्—एतैः वातः वर्धते। एवं वातस्य कुपितस्य विविधा व्याधयः शरीरं व्याप्य जन्यन्ते, तेषु प्रत्येकं लक्षणं, कारणं, स्थानं च शास्त्रानुसारं विवृतं।