गरुडपुराणम्

एतेषु श्लोकेषु यथा वर्णितं, कथां सम्यग् संस्कृतेन प्रवदामि— केचित् कृमयः केशेभ्यः उत्पन्नाः केशान् विनाशयन्ति, केशद्वीपान् निर्माय, वटफलसदृशाः दृश्यन्ते। षड् एते प्रकाराः, सौसुरा तथा समतरा सहिताः, कुष्ठरोगस्य केवलं कारणम् उच्यन्ते। त एव कृमयः, मलात् उत्पन्नाः, गुदान्तरे वर्धमानाः, कदाचित् शरीरस्य अन्येषु भागेषु अपि प्रसारयन्ति। यदा ते वर्धन्ते, तदा आमाशयम् अभिमुखं गच्छन्ति। ते कृमयः दुर्गन्धं, श्वासकष्टं, मलगन्धं च जनयन्ति। ते विस्तीर्णाः, वृत्ताकाराः, स्थूलाः च, तथा कृष्णाः, पीताः, श्वेताः, अथवा श्यामाः भवन्ति। एते कृमयः पञ्च नामानि धारयन्ति—ककेरुक, मकेरुक, सौसुरा, सशुला, लेलिहा; त एव स्वस्य अपत्यं जनयन्ति। ततः, वाणीभेदः, तीक्ष्णवेदनाः, कठिनता, कृशता, रूक्षता, वर्णहीनता, रोमाञ्चः, गुदे तापानुभवः, गुदस्य कण्डूः, मलस्य विकृतः प्रवाहः च दृश्यते। ततः, धन्वन्तरिः शुश्रुतं प्रति उवाच—“वातजन्यविकाराणां उत्पत्तिम् अहम् विस्तरेण वक्ष्यामि। श्रुणु। सर्वदुःखवृत्तान्ते, बाधा एव कारणम्। अदृष्टः, दूषितः वातः, शरीरम् अज्ञानतया व्याप्य, सर्वस्य स्रष्टा, सर्वात्मा, विश्वरूपधारी, प्राणिनां स्वामी च अस्ति। स एव स्रष्टा, धारयिता, व्यापी, विष्णुः, संहर्ता, मृत्युः, अन्तः च। अतः, यत् उक्तं, तत् यत्नेन अनुवर्तितव्यम्। यदा दोषाः ज्ञाताः स्युः, तदा स्वभाविकम् विकृतम् च कर्म विवेक्तव्यम्; संक्षेपेण विस्तरेण च दोषविविधाः निर्णीयन्ते। प्रत्येकः पञ्च प्रकारेण, कर्ता अत्र विकृतरूपेण कार्यं करोति; तस्य विभागाः, कारणानि, लक्षणानि च विस्तरेण निरूपितानि। यदा वातः, धातुक्षयजन्यैः द्रव्यैः प्रेरितः, सम्यक् न उपचीयते, तदा शरीरस्य चतुः स्रोतांसि अधिकं पूरयति। ते स्रोतांसि दोषैः पूरितानि, छिद्राणि रुद्ध्वा, प्रेरितः वातः शूलम्, बाधां, उदरनादं च उत्पादयति। मलस्य बन्धः, स्वरहानिः, दृष्टि, पृष्ठ, कटीस्थैर्यं च जनयति; पुनः शरीरान्तरे अन्यान् घोरान् विकारान् उत्पादयति। आमाशयात् उत्पन्नाः रोगाः—वमनम्, श्वासकष्टम्, कासः, विषूचिका; बाधा, कण्डूः, तापः, नाभ्युपरि अन्याश्च व्याधयः। इन्द्रियाणां पीडा, कर्णयोः विकारः, त्वचः विस्फोटः, रूक्षता, तीव्रवेदनाः, श्वासकष्टम्, ज्वरः, वर्णहीनता च दृश्यते। आन्त्रेषु बाधा, अल्पभोजनम्, कृशता, भ्रमः; मांसवसासु ग्रन्थयः, त्वचि कठिनता च जायते। यदा अङ्गेषु गुरुत्वम्, दण्डेन वा मुष्टिना वा ताडितमिव अनुभूयते, तदा वातः अस्थिषु स्थितः, कटीअस्थिषु तीव्रवेदनां जनयति। यदा वातः मज्जायाम्, तदा अस्थिस्थैर्यं, अनिद्रा, वेदना च भवति; शुक्रे त्वरितं विकृतस्रावः वा विकारः जायते। वातः गर्भे अथवा शुक्रे स्थितः, शिरस्य फुल्लता, शून्यता च जनयति; स्वस्थाने स्थितः, प्रेरितः, तीव्रफुल्लतां जनयति। सन्धिषु स्थितः, पूरणभावः, रूक्षता, जलस्पर्शसदृशता च; सर्वशरीरे प्रसृतः, वेदना, विदारणम्, कम्पनम्, भङ्गं च उत्पादयति। कठिनता, कम्पनम्, अनिद्रा, सन्धिविभङ्गः, कम्पनम् च; सर्वधमन्येषु बारं बारं आक्रम्य, अङ्गानि गृह्णाति—एषः वातकम्परोगः कथ्यते। यदा वातः अधः रुद्ध्वा, ऊर्ध्वं गच्छति, हृदयम् अभिपीडयति, शिरः, कपोलयोः वेदनां जनयति। तदा जनः शरीरम् उन्नमयति, अथवा जिह्वां वक्रयति, कष्टेन श्वासं निष्क्रान्ति, नेत्रद्वयं पिधायति। कदाचित् कपोतवत् कूजनं करोति, अङ्गानां शैथिल्येन; यदा वातः नासामूलस्थः, हृदये स्थितिं करोति। तदा पुनः पुनः सुखं प्राप्नोति, पुनः असुखम्; एषः व्याधिः आघातजन्यः, अत्यन्तदुष्टोपचारः इति मन्यते। तस्मिन काले, स्वेदस्य कठिनता; यदा वातः स्वरूपं नष्ट्वा, सर्वशरीरं व्याप्य, पुनः क्षयमापद्यते। बलः अन्तः प्रविश्य, नेत्रयोः कठिनता, जृम्भा, दन्तशैथिल्यं, यत्नक्षयः च जनयति। पार्श्वयोः बाह्यवेदनाः, जिह्वा, पृष्ठ, शिरः कठिनता, शरीरस्य बहिर्विस्तारः, पृष्ठ, हृदय, शिरः वेदना च। तस्मिन काले, उरः उच्चीकृतम्, अथवा स्कन्धः वक्रः; दन्त, मुखस्य वर्णहीनता, शरीरस्य स्वेदाभावः च। बहिर्विस्तारः, जिह्वाकठिनता, वातरोगस्य लक्षणानि कथ्यन्ते; यदा वातः मलमूत्रैः सह गच्छति, एतानि प्रभावान् जनयति। एते विकाराः सर्वशरीरे प्रसारयन्ते, शिरः पादान्तम्; यः कृशः तिष्ठति, तस्य व्रणस्य शून्यता अतिवृद्धिं प्राप्नोति। यदा अङ्गेषु गत्यातिशयः, तदा सर्वैः उपायैः आरोग्यं पुनः प्राप्यते—जिह्वालिहनम्, उष्णभोजनम्, अतिमानः च। यदा वातः, जिह्वामूलस्थः, प्रेरितः, कठिनता जनयति, तदा मुखम् उद्घाटितम् वा संवृतम् वा भवति। एवं जिह्वाकठिनता, चर्वणं, भाषणं च कष्टम्; यदा वातः वाणीधमन्यः कठिनत्वं करोति, जिह्वां स्तम्भयति। एवं जिह्वाकठिनता, खादितुं, पीतुं, भाषितुं च अशक्ति; शिरस्य भारवाहनात्, अतिहास्य, अतिवाचनात् च। विषमशय्योपयोगात्, कठिनद्रव्यचर्वणात्, वातः वर्धते; वातपीडितेषु, ऊर्ध्वं वर्धमानः। मुखं वक्रयति, उच्चहासं, स्थिरदृशं च करोति; तदा वाणीदुर्बलता, नेत्रकठिनता च जनयति। दन्तकच्छः, स्वरहानिः, श्रवणहानिः, दृष्टिहानिः, गन्धहानिः, स्मृतिनाशः, भयम्, श्वासकष्टम् च। कल्याणम्, पार्श्ववेदनाः, एकस्य नेत्रस्य संवरणम्, कण्ठपृष्ठोपरि तीव्रवेदनाः, अथवा अर्धाङ्गवायुः। केचित् अर्धाङ्गवायुः, अन्ये एकाङ्गवायुः इति कथयन्ति; यदा रक्तानुगता धमन्यः पीडिताः, शिरस्य धमन्यः व्यथिताः भवन्ति। एवं, धन्वन्तरिः वातजन्यविकाराणां उत्पत्तिं, लक्षणानि, कारणानि, विविधरूपाणि च शुश्रुताय सम्यग् उपदिष्टवान्।