गरुडपुराणम्

सर्वेषु मनुष्याणां व्यवहारेषु, यथा सहभोजनम्, सहशय्यासनम्, वस्त्रमाल्यलेपनस्य च उपयोगः, रोगाः सामान्यतः सम्पर्कात् उत्पद्यन्ते। तत्र धन्वन्तरिः उवाच— कृमयः द्विविधाः कथ्यन्ते, बाह्याः आन्तराः च। बाह्याः चतुर्विधाः, मलम्, कफम्, रक्तम्, पुरीषम् इति उत्पत्तिभेदेन। नामतः बाह्यकृमयः विंशतिर्भेदाः, मलसम्भूताः तिलबीजसदृशाः, केशवस्त्रयोः वसन्ति। ते बहुपादाः, सूक्ष्माः, यौ नाम्ना युकाः नितः च, द्विविधाः, शरीरमध्ये वसन्ति, कण्डूयन्ति, श्वयथुं च जनयन्ति। कुष्ठरोगस्य एकमेव कारणम् आन्तरकृमयः, ये कफात् बहिः, मधुरान्नात्, गुडात्, क्षीरदधिमीनशालिव्यञ्जनात् च उत्पद्यन्ते। कफसम्भूताः कृमयः उदरे जाताः, सर्वत्र वर्धन्ते सञ्चरन्ति च; केचित् पट्टश्रेणिसदृशाः, अन्ये श्वयथुसदृशाः। केचित् अंकुरितधान्यसदृशाः, सूक्ष्माः, दीर्घाः, लघवः, श्वेतारक्तवर्णाः, सप्तविधाः नाम्ना। केचित् अन्त्रात् उत्पन्नाः, उदरं परितः वर्तन्ते, केचित् हृदयात्, केचित् गुदात् च, निष्कास्यन्ते तृणपुष्पसदृशाः, सुगन्धिनः, प्रभावं जनयन्ति। ते ऊर्णस्य, मुखविस्रावस्य, अजीर्णस्य, अल्पाहारस्य, मूर्च्छायाः, वमनस्य, ज्वरस्य, उदरश्वयथोः, कृशतायाः, छींकायाः, नासापीडायाः च कारणम्। रक्तवाहिन्यां जाताः कृमयः सूक्ष्माः, निर्गच्छन्ति, गोलाकाराः, ताम्रवर्णाः, दार्शनीयाः च। केशसम्भूताः केशविनाशं कुर्वन्ति, केशद्वीपं निर्माति, अञ्जनसदृशाः। एते षड्विधाः कृमयः, सः सः सुसुरः, समतरः च, एकमेव कुष्ठस्य कारणम्। बृहदन्त्रे पुरीषसम्भूताः कृमयः अपि प्रसारितुं शक्नुवन्ति, वर्धमानाः उदरं प्रति सञ्चरन्ति। तदनन्तरम्, दुर्गन्धं, श्वासकष्टं, पुरीषगन्धं च जनयन्ति; ते विस्तीर्णाः, गोलाकाराः, स्थूलाः, कृष्णपीतश्वेतकृष्णवर्णाः च। एते कृमयः पञ्च नाम्ना प्रसिद्धाः— काकेरुकः, माकेरुकः, सुसुरः, शशुलः, लेलिहा च। ते अपि सन्ततिं जनयन्ति। वाक्स्फोटनम्, तीक्ष्णवेदनाः, कठिनता, कृशता, रूक्षता, पाण्डुत्वम्, रोमाञ्चः, गुदे उष्णताभावः, गुदकण्डूः, विकृतपुरीषप्रसारणम् च उत्पद्यन्ते। ततः धन्वन्तरिः पुनः उवाच— वातजन्यरोगानां उत्पत्तिं ते कथयिष्यामि, शुश्रुत, शृणु। सर्वदुःखवृत्तान्ते, अवरोधः एव कारणम्। अदृष्टः, दूषितः वातः शरीरम् अविवेकेन व्याप्नोति; सः विश्वनिर्माता, सर्वात्मा, विश्वरूपधारी, प्राणिनां स्वामी। सः सृजति, पालयति, व्याप्नोति, विष्णुः, संहरति, मृत्यु, समाप्तिः च। तस्मात् उक्तम् यत् यत्नेन अनुवर्तनीयम्। दोषान् ज्ञात्वा, स्वाभाविकान् विकृतान् च कर्माणि विवेक्तव्यानि, सारांशरूपेण विस्ताररूपेण च दोषभेदाः निर्णेयाः। प्रत्येकः पञ्चविधेन, कर्ता अत्र विकृतरूपेण कार्यं करोति; तस्य विभागाः, कारणानि, लक्षणानि च कथितानि। यदा वातः धातुकषायकारिभिः द्रव्यैः प्रकोपितः, सम्यक् नोपचर्यते, तदा शरीरस्य चत्वारि स्रोतांसि अधिकं पूरयति। तेषु दोषपूरितेषु स्रोतांसि, द्वाराणि रुद्ध्वा, प्रकोपितः वातः शूलम्, अवरोधम्, कोष्ठे गुंजनम् च जनयति। पुरीषविघातम्, स्वरनाशम्, दृग्ग्राहम्, पृष्ठकटिस्थैर्यं च कारणम्; पुनः शरीरमध्ये अन्यानि तीव्राणि व्याधीनि जनयति। उदरसम्भवाः रोगाः— वमनम्, श्वासकष्टम्, कासः, विषमज्वरः; अवरोधः, कण्डूः, उष्णता, नाभ्युपरि अन्याः व्याधयः। इन्द्रियाणां बाधा, कर्णयः, त्वचः विकारः, तीव्रवेदनाः, श्वासकष्टम्, ज्वरः, वर्णविपर्ययः च। कोष्ठे अवरोधः, अल्पाहारता, कृशता, भ्रमः; मांसवसासु ग्रन्थिः, त्वच्यादिषु कठिनता च। अंगेषु गुरुत्वम्, दण्डपाणिसदृशं वेदनम्, अस्थिषु स्थितः वातः श्रोण्यास्थिवेदनं जनयति। मज्जायां स्थितः वातः अस्थिस्थैर्यनाशं, अनिद्रां, वेदनां च जनयति; शुक्रे स्थितः शीघ्रं विकृतस्रावं, विकारं च जनयति। यदा वातः गर्भे वा शुक्रे वा स्थितः, शिरसि श्वयथुं शून्यतां च जनयति; स्वस्थानस्थः प्रकोपितः, तीव्रश्वयथुं जनयति। सन्धिषु स्थितः वातः पूरणं, रूक्षता, जलसदृशस्पर्शं च जनयति; सर्वशरीरे व्याप्य, वेदनां, विदारणं, कम्पनं, भेदनं च जनयति। स्तम्भः, कम्पनं, निन्द्राविघातः, सन्धिभेदनं, कम्पनं च; सर्वसिरासु पुनः पुनः प्रहारः, अंगग्रहं, सः रोगः कम्पविकारः इति प्रसिद्धः। यदा वातः अधस्तात् रुद्धः, ऊर्ध्वं गच्छति, हृदयम् उपरि तिष्ठति, शिरः, कपोलयोः वेदनं जनयति। तदा शरीरं क्षिपति, जिह्वां वक्रयति, कष्टेन श्वसति, नेत्रे निमीलयति। कपोतसदृशं कुह्यति, अंगानि शिथिलानि, वातः नासामूलस्थः हृदयम् उपविशति। पुनः पुनः सुखम् लभते, पुनः क्लेशम्, सः रोगः आघातसम्भूतः, अत्यन्तदुष्टोपचारः। तस्मिन् काले स्वेदस्तम्भः, वातः स्वरूपविपर्ययः, सर्वशरीरव्याप्तिः, पुनः पतनम्। बलः अन्तः प्रविश्य, नेत्रस्थैर्यं, जृम्भा, दन्तशिथिलता, यत्ननाशं च जनयति। बहिः पार्श्ववेदनम्, जिह्वास्तम्भः, पृष्ठशिरोवेदनम्, शरीरस्य बहिर्विस्तारः, पृष्ठहृदयशिरोवेदनम् च। तस्मिन् काले वक्षः उत्तोल्यते, स्कन्धः वक्रयति, दन्तमुखवर्णविपर्ययः, शरीरस्य स्वेदनाशः च। बहिर्विस्तारः, जिह्वास्तम्भः, वातविकारस्य लक्षणम्; यदा वातः पुरीषमूत्रैः सह सञ्चरति, तदा एतानि प्रभावानि जनयति। एवं धन्वन्तरिः रोगाणां कारणानि, कृमिभेदान्, वातविकाराणि, तेषां लक्षणानि च सुस्रुताय विवेकेन, विस्तारपूर्वकं, विनयेन, कथयामास।