śṛṇu, samyag anusarann eva śāstravacanāni, aham etāni ślokān yathākramaṃ kathā-rūpeṇa varṇayāmi— yat tu kuṣṭhaṃ nāma, tat asthi-madhya-śukra-sthāneṣu nivasati cet, durārogyam iti jñeyaṃ; yad medasi tiṣṭhati, tat sādhyam; tvac-māṃsa-asthi-gate tu dīrghakālam anubandhi bhavati. yad api kuṣṭhaṃ vāta-kapha-sambhavam, tvaci eva vā sthitaṃ, aśuddham vā, tad asādhyaṃ nāma na bhavati; tvaci tiṣṭhati cet, tadā dehe vaivarṇyam śoṣaś ca dṛśyate. rakte māṃse ca svedanaṃ dāhaḥ śothaś ca jāyate; pāṇi-pādeṣu, viśeṣataḥ sandhiṣu, sphoṭāḥ sambhavanti. doṣāṇāṃ punaḥ punar saṃyogāt medaḥ kṣayaḥ syāt; majjā-asthi-netra-vāṇiṣu tu na kiñcid lakṣaṇam dṛśyate. yadā vraṇaḥ, śukre keṭaḥ, bhāryā-putra-pīḍā vā, tadā pūrvoktāni sarvāṇi cihnāni paśuṣu anyeṣu ca dṛśyante. śvitraṃ tu kevalaṃ kāṣṭhāt utpannaṃ, tīkṣṇam ati-bhīṣaṇam ca; tad srāvi, tridoṣa-kopa-prakṛtam iti kīrtitam. vāta-nimitte śvitraṃ śuṣkaṃ raktaṃ ca bhavati; pitta-sambhave tam tāmraṃ padmapatram iva, sadā dāham, lomakṣayaṃ ca karoti; kapha-sambhave śuklaṃ sthūlaṃ guru ca bhavati. kandūnā saha, śanaiḥ śanaiḥ raktatvam upaiti, māṃsa-mede api vyāpnoti; varṇena bhedaḥ lakṣyate, ca bhṛśataram upadravaḥ vardhate. yadi na śuklaṃ, bahulalomaṃ, anāśritaṃ, nūtanaṃ, anagnidagdhāṃ ca, tadā śvitraṃ sādhyam; anyathā parityājyam. yadi śvitraṃ nūtanaṃ liṅgeṣu, karayoḥ, oṣṭheṣu vā utpadyate, tadā sādhanārthibhiḥ viśeṣataḥ varjayitavyam. rogāḥ hi samāgama-anna-bhojana-ādi-sambandhāt jāyante; śayāna-āsana-vāsā-mālya-anulepana-sambhogāt ca. dhanvantariḥ uvāca: keṭāḥ dvividhāḥ, bāhyāḥ ābhyantarāś ca; bāhyāś caturvidhāḥ, mala-kapha-rakta-purīṣa-sambhavāḥ. bāhya-keṭāḥ nāmnā viṃśati-prakārāḥ; teṣu mala-sambhavāḥ tila-sadṛśāḥ, roma-vastreṣu nivasanti. te bahupādāḥ sūkṣmāḥ, yūkā-nāmaṇi ca nitāḥ; dvividhāḥ, dehe vasanti, kandū-śothaṃ ca kurvanti. kuṣṭhasya ekaḥ kāraṇaṃ keṭāḥ ābhyantarāḥ; bāhyaḥ kapha-sambhavāḥ, madhura-anna-guḍa-kṣīra-dadhi-matsya-navaśāli-prabhavāś ca. te udare kapha-sambhavāḥ, vardhante, sarvatra caranti; kecit vistīrṇa-sūtravat, kecit sphuṭita-guḍāṅkura-sadṛśāḥ, tanu-dīrghāḥ, laghavaḥ; śuklāḥ tāmra-varṇāś ca, saptavidha-nāmānaḥ. kecit antarṇāḍībhyaḥ jāyante, udaraṃ parivartante, kecit hṛdayāt, kecit gudāt; te nirgamya, tṛṇa-puṣpa-sadṛśāḥ, sugandhāḥ, phala-pradāḥ. te hṛllāsaṃ, mukha-srāvaṃ, ajīrṇaṃ, aruciṃ, mūrcchāṃ, chardiṃ, jvaraṃ, udara-śothaṃ, karśanaṃ, chardiṃ, nāsā-rodaṃ ca kurvanti. ye raktavāhiṣu jāyante, te sūkṣmāḥ, apādāḥ, vṛtta-tāmra-varṇāḥ, keṣāṃcit adṛśyatvam api. roma-sambhavāḥ keṭāḥ lomāni naśyanti, romadvīpāni kurvanti, udumbara-sadṛśāḥ; ete ṣaḍvidhāḥ kuṣṭhasya pradhāna-kāraṇam, sausura-samatara-sahitaḥ. sthūlāntre purīṣa-jātāḥ, te api vyāptim yānti; vardhamānāḥ udaram abhimukhīkurvanti. tataḥ durgandhaṃ, śvāsaṃ, purīṣa-gandhiṃ karoti; vistīrṇāḥ, vṛttāḥ, sthūlāḥ, kṛṣṇāḥ, pītāḥ, śvetāḥ, asitāḥ ca. ete keṭāḥ pañca-nāmānaḥ: kakeruka, makeruka, sausura, sashula, lelihā; te prajāḥ janayanti. vāk-chedam, tīkṣṇa-vedanāṃ, kaṭhinatvaṃ, karśanaṃ, rukṣatvaṃ, pāṇḍutāṃ, romaharṣaṃ, gudāgnitāṃ, gudakandūṃ, viṣama-mala-pravṛttiṃ ca kurvanti. atha dhanvantariḥ uvāca: vāta-sambhavān rogan utpattiṃ te vakṣyāmi, o suśruta, śṛṇu. sarva-anarthānāṃ hetuḥ saṅgaḥ eva. adṛṣṭaḥ duṣṭaḥ vāyuḥ dehaṃ yathākathaṃcid vyāpnoti; sa sarva-sṛṣṭikartā, viśvātma, viśvarūpaḥ, prajāpatiḥ. sa sraṣṭā, dhātā, vyāpakaḥ, viṣṇuḥ, saṃhartā, mṛtyuḥ, antakṛt; ataḥ yat uktam, tat yatnena kartavyam. doṣāṇāṃ lakṣaṇam jñātvā, svabhāva-vikṛti-karmāṇi vivektavyāni, saṅkṣepataḥ vistareṇa ca doṣabhedān nirṇetavyān. pratyekaṃ pañca prakāreṇa kartā vikṛtiṃ atra karoti; tasya bhedāḥ, hetavaḥ, lakṣaṇāni ca vyākhyātāni. yadā vāyuḥ dhātukṣaya-karakaiḥ dravyaiḥ prakupitaḥ, yuktyā na śāmyati, tadā dehasya caturṣu srotassu adhikataram pūryate. tataḥ srotāṃsi doṣaiḥ pūrṇāni, mukhāni pidheya; prakupitaḥ vāyuḥ śūlaṃ, saṅgaṃ, ānāhaṃ ca janayati. mala-saṅgrahaṃ, svara-hāniṃ, dṛṣṭi-pratighātaṃ, pṛṣṭha-kaṭi-stambhaṃ ca karoti; punar dehe anyāni gurutara-duḥkhāni utpādayati. udara-sambhavāḥ rogaḥ, chardiḥ, śvāsaḥ, kāsaḥ, viṣama-jvaraḥ, saṅgaḥ, kandūḥ, dāhaḥ, nābhy-ūrdhva-vyādhayaḥ ca jāyante. indriya-pīḍā, karṇa-vedanā, tvag-rujā, kaṭhinatā, tīvrāḥ śūlāḥ, śvāsaḥ, jvaraḥ, vaivarṇyam ca bhavati. koṣṭha-saṅgaḥ, aruciḥ, karśanam, bhrāntiḥ, māṃsa-medaḥ-granthayaḥ, tvaci ca kaṭhinatā bhavati. yadi aṅgeṣu gurutvam, daṇḍa-muṣṭi-prāhataṃ iva, tadā asthi-sthitaḥ vāyuḥ śroṇī-asthiṣu gāḍha-vedanāṃ karoti. majja-sthitaḥ vāyuḥ asthiṣu calatvaṃ, nidrā-bhaṅgaṃ, vedanāṃ ca janayati; śukra-sthitaḥ śīghraṃ asāmānyaṃ śukra-pravṛttiṃ, vikāraṃ ca karoti. garbha-śukra-sthite vāyau śiraḥ-śothaṃ śūnyatāṃ ca janayati; svasthāne prakupitaḥ vāyuḥ bhṛśaṃ śothaṃ janayati. sandhiṣu vāyuḥ pūrṇatāṃ, śoṣaṃ, sparśe salilatulyatāṃ ca janayati; dehe vyāptaḥ vāyuḥ vedanāṃ, bhedaṃ, spandanaṃ, bhaṅgaṃ ca karoti. evaṃ, o suśruta, śāstrānusāreṇa, kuṣṭha-vyādhiḥ, keṭa-janmā, vāta-prakopaś ca, yathākramaṃ lakṣaṇa-hetu-upadrava-sādhya-asādhyatvena vivecanīyāḥ iti śāstrasya bhāratīyaṃ rahasyaṃ.