यद् अन्तः शुष्कं बहिः स्निग्धं, अन्तर्गतं मर्दने धूलि-विस्रजनं, स्पर्शे सुशीतलं, तन्नवम्, स्निग्धं, स्पष्टं च, स्वेद-पुष्प-सदृशं दृश्यते, तद् अन्यः प्रकारः उच्यते। सामान्यतः, उपरि कृशता, तीव्र-खण्ड-खण्ड-कण्डू-समूहैः आच्छन्नं, हस्त-पादयोः रक्त-सूत्र-रेखाभिः युक्तं, 'विपादिका' इति उत्पन्नं भवति। तीव्र-शूल-कण्डू-युक्तं, रक्त-पिडकाभिः पूर्णं, विस्तीर्णं, दूर्वा-तृण-रङ्गं वा अतसि-पुष्प-सदृशं, तद् चिन्हितं दृश्यते। उन्नतं, वृत्ताकारं, 'दद्रु' इति कथ्यते, कण्डूयुक्तं, स्थूल-मूलं, नित्य-ताप-पीडितं, रक्त-श्रावं, बहु-व्रण-युक्तं। तद् दाह-नम्रता-शूल-संयुक्तं, सर्वजन्मनि पुनः पुनः प्रादुर्भूतं, श्वेत-रक्त-रञ्जितं, कण्डू-ताप-शूल-संयुक्तं च। उन्नतं, रक्त-पूर्णं, कमल-पत्रे जल-सदृशं, 'पुण्डरीक' इति प्रसिद्धं, श्वेत-रक्त-फुफ्फुसैः चिन्हितं। 'पामा' नाम्ना पिडका-पिडकाभिः चिन्हितं, कण्डू-नम्रता-शूल-संयुक्तं, सूक्ष्मं, श्याम-रक्तं, शुष्कं, प्रायः कटि, हस्त, कोहनीषु दृश्यते। फुफ्फुसैः, स्पर्शे शूलयुक्तं, कण्डू-रक्त-तीव्र-ताप-संयुक्तं, 'काकण' इति रक्त-प्लकं, तीव्र-ताप-शूल-संयुक्तं। 'काकण' प्रथमं रक्तं, ततः कृष्णं, त्रिफला-सदृशं, सर्वं कृष्णं, प्रत्येकं स्व-हेतुभिः उत्पन्नं। दोष-विभागाय, लक्षण-क्रिया विहिता दर्शनीयाः; सर्व-दोषानुगतं कुष्ठं त्याज्यम्। यत् कुष्ठं अस्ति अस्थि, मज्जा, शुक्रे, तद् दुःसाध्यं; यत् वसि, तद् साध्यं; यत् त्वचि, मांस, अस्थि, तद् दीर्घकालिकं। यत् न दुःसाध्यं, कफ-वात-सम्भवम्, त्वचि सीमितं वा अशुद्धं, त्वचि स्थिते, शरीरं वर्णहीनं शुष्कं भवति। स्वेद, ताप, शोथः रक्त-मांसयोः; हस्त-पादयोः फुफ्फुसाः, विशेषतः संधिषु, दोष-पीडनात्। दोष-युगे वसा-नाशः, मज्जा, अस्थि, नेत्र, वाणीषु लक्षणं न दृश्यते। यदा व्रणं, शुक्रे कृमयः, भार्या-पुत्र-पीडनं, पूर्व-लक्षणानि पशुषु च अन्येषु अपि दृश्यन्ते। कष्ठ-सम्भवात् श्वित्रं केवलं जातं, तीव्रं, भयंकरं, स्रावयुक्तं, त्रिदोष-व्यत्ययात् वर्णितं। वातात् शुष्कं रक्तं च, पित्तात् ताम्रं, कमल-पत्र-सदृशं, नित्य-तापयुक्तं, केश-नाशकं; कफात् श्वेतं, घनं, गुरु च। कण्डूयुक्तं, शनैः रक्तं, मांस-वसा-ग्रहणं, वर्णेन द्वौ प्रकारौ ज्ञेयौ, तीव्रता शनैः वर्धते। यद् न श्वेतं, बहु-केशयुक्तं, न अङ्गीयं, नूतनं, न अग्निना दग्धं, श्वित्रं साध्यं; अन्यथा त्याज्यम्। यदि नूतनं जननाङ्गे, तले, ओष्ठे उत्पन्नं, श्वित्रं विशेषतः सिद्ध्यर्थिभिः त्याज्यम्। रोगाः सामान्यतः संसर्गात्, सहभोजनात्, अन्य-संयोगात्, शय्या, आसन, वस्त्र, माला, लेपन-संयोगात् च उत्पन्नन्ति। धन्वन्तरिः उवाच—कृमयः द्विविधाः, बाह्य-अन्तर-भेदेन; बाह्यतः चतुर्विधाः, मल, कफ, रक्त, पुरीष-सम्भवाः। नामतः बाह्य-कृमयः विंशतिः; मल-सम्भवाः तिल-समः, केश-वस्त्रेषु निवसन्ति। बहु-पादाः, सूक्ष्माः, 'यूक-नित' नाम्ना, द्विविधाः, शरीरं कण्डू-शोथं जनयन्ति। कुष्ठस्य एकमात्रं कारणं अन्तर-कृमयः; कफात् बाह्यतः, मधुर-आहार, गुड, क्षीर, दधि, मत्स्य, नव-शालात् उत्पन्नन्ति। उदरे कफात् जाताः, सर्वत्र वर्धन्ति, गच्छन्ति; केचित् विस्तीर्ण-सूत्र-सदृशाः, केचित् गण्ड-सदृशाः। केचित् अंकुरित-बीज-सदृशाः, सूक्ष्म-दीर्घाः, लघवः, श्वेत-ताम्रवर्णाः, सप्त-प्रकाराः। केचित् अन्त्रात् उत्पन्नाः, उदरं रक्षन्ति, केचित् हृदयात्, केचित् गुदात्; निष्कास्यन्ते, तृण-पुष्प-सदृशाः, सुगन्धिताः, प्रभावं जनयन्ति। तैः उन्माद, मुख-श्राव, अजीर्ण, अल्प-आहार, मूर्च्छा, वमन, ज्वर, उदर-शोथ, कृशता, छींक, नास-रुद्धिः जन्यते। रक्त-नाड्यां जाताः सूक्ष्म-जीवाः, निर्गच्छन्ति, गोल-ताम्रवर्णाः, सूक्ष्मत्वात् केचित् अदृश्याः। केशात् जाताः केश-नाशकाः, केश-द्वीप-रूपाः, अञ्जीर-सदृशाः; एषाः षड्-प्रकाराः कुष्ठस्य एकमात्रं कारणं, सौसुरा-समतरा-संयुक्ताः। परीषात् जाताः कृमयः, वर्धमानाः, उदरं गच्छन्ति। तदनन्तरं, दुर्गन्ध, श्वास-गर्जनं, पुरीष-गन्धः; विस्तीर्णं, गोलं, स्थूलं, कृष्णं, पीतं, श्वेतं, काले वर्णाः। एते कृमयः पञ्च-नाम्ना—काकेरुक, माकेरुक, सौसुरा, सशुल, लेलिहा; ते अपि प्रजननं कुर्वन्ति। वाक्-भेद, तीक्ष्ण-शूल, स्तम्भ, कृशता, रूक्षता, पाण्डुता; रोमाञ्च, गुदे ताप-भावना, गुद-कण्डू, विपरीत-पुरीष-गमनं च। धन्वन्तरिः पुनः उवाच—वात-सम्भव-रोगस्य उत्पत्तिं ते वक्ष्यामि, हे सुश्रुत, शृणु। सर्वदुःख-वृत्तान्ते बाधा एव कारणम्। अदृश्यः, दूषितः वायुः, शरीरं सर्वत्र पीडयति; स एव सर्व-निर्माता, सर्वात्मा, विश्वरूपः, प्राणिनां स्वामी। स एव सृष्टा, पालकः, व्यापी, विष्णु, संहारकः, मृत्यु, अन्तः; अतः उक्तं यथावत् यत्नेन अनुवर्तितव्यम्। दोषान् विज्ञाय, स्वभाविकं विकृतं च, संक्षेप-विस्तरयोः दोष-विविधता निर्णीयताम्। प्रत्येकः पञ्चधा, कर्ता अत्र विकृत-रूपेण कार्यं करोति; तस्य विभागाः, हेतवः, लक्षणानि च व्याख्यातानि।