अत्यन्तं स्निग्धं वा खरं वा स्पर्शे, स्वेदेन शुष्कतया च, वर्णवैकल्येन, दाहेन, कण्डूना च त्वचि, स्तम्भेन, तुदनवेदनया, शोफेन, तमसा च यः विकारः दृश्यते, तस्यैवं लक्षणानि भवन्ति। तत्र विद्रधिषु तीव्रा वेदना, शीघ्रं प्रवृत्तिः चिरस्थायित्वं च, सुसंस्कृतेऽपि स्थाने खरता शेषा, अल्पहेतोः महद्वृद्धिः च दृश्यते। रोमाञ्चः, रक्तस्य कृष्णता इत्यादयः कुष्ठस्य पूर्वलक्षणानि; तत्र यदा कृष्णं रक्तं शुष्कं खरं च कपालवत् सूक्ष्मं दृश्यते, तदा तद् विकारं कपालकुष्ठं प्रचक्षते, यत्र विकृतिरेव रोमेषु, तीव्रा तुदनवेदना, चित्तरूपं च भवति। यदुदुम्बरफलसदृशं कुष्ठं दृश्यते, तदौदुम्बराख्यं कथ्यते, गोलकम्, स्थूलपर्यन्तम्, तीव्रदाहवेदनायुतम्। यत् विवृतं, न प्रसारितं, कृमियुक्तम् उदुम्बरवत्, दृढं, यथार्थं, गुरु, स्निग्धं, श्वेतं वा रक्तं, मलयुक्तं च भवति। यत्र रोमाः परस्परं संयोज्यन्ते, बहु कण्डूः, स्रावः, कृमयश्च, स्निग्धं पीतवर्णं च, तत् कुष्ठं मण्डलाख्यं स्मृतम्। विकर्चिका नाम कुष्ठं कृष्णवर्णं, कण्डूयुक्तं, पिडकासंयुक्तं, स्रावि, खरं, अन्तः रक्तं, अन्तः कृष्णं, उन्नतं च भवति। यदृष्यजिह्वासदृशं, बहुकृमिसंयुक्तं, गजचर्मसंस्पर्शखरं, तच्चर्माख्यं कुष्ठं कथ्यते। यत् न स्वेदति, मत्स्यशकलोपमं, शुष्कं, ताम्रवर्णं, असुखस्पर्शं, कण्डूयुक्तं, खरं, श्यावकृष्णं च, तत्किटिमाख्यं निगद्यते। यत् अन्तः शुष्कं, बहिः स्निग्धं, अन्तर् मर्दने रजः स्रवति, स्निग्धं, तनु, स्पष्टं, स्वेदपुष्पसदृशं च, तत् अन्यद्विशेषं स्मृतम्। सामान्यतः, उपर्युपरि कृशता, तीव्रकण्डूगुच्छैः आच्छादितं, हस्तपादयोः रक्तसूत्रैः युक्तं, विपादिका नाम विकारं जनयति। तीव्रवेदनया, महाकण्डूना, रक्तपिडकाभिः पूरितं, विस्तृतं, दूर्वाशाखातसीपुष्पवर्णं च दृश्यते। उत्क्षिप्तं, वर्तुलं, दद्रु नाम, कण्डूयुक्तं, स्थूलमूलं, निरन्तरदाहवेदनायुतं, रक्तस्रावयुक्तं, बहुपिडकासंयुक्तं च भवति। दाहस्राववेदनासंयुक्तं, जन्मन्यन्यस्मिन्पुनः पुनः प्रवृत्तं, पाण्डुवर्णं, वर्तुलं, रक्तारुणं, कण्डूदाहवेदनायुतं च। उत्क्षिप्तं, रक्तपूर्णं, कमलपत्रमिव जलयुक्तं, तद् पुण्डरीकाख्यं, श्वेतारुणपिडकाभिः लक्षितम्। पामा नाम पिडकापूर्णा, कण्डूयुक्ता, स्राविणी, वेदनायुक्ता, सूक्ष्मा, कृष्णारुणवर्णा, शुष्का, प्रायः पृष्ठभागे, हस्तयोः, ऊरुध्नोः च दृश्यते। पिडकासंयुक्तं, वेदनास्पर्शं, कण्डूयुक्तं, रक्तं, तीव्रदाहयुक्तं, काकणाख्यं विकारं, रक्तपट्टं वा, तीव्रदाहवेदनायुतं च। काकणं पूर्वं रक्तं, पश्चात् कृष्णं, त्रिफलोपमं, सर्वकृष्णलक्षणयुक्तं, स्वकारणोत्थं च भवति। दोषविभागाय लक्षणानि क्रियाश्च यथोक्तं निर्दिश्यन्ते; सर्वदोषानुगतं कुष्ठं त्याज्यम्। यत्कुष्ठं अस्थिषु, मज्जायां, शुक्रे वा स्थितम्, तद् दुष्करं साध्यं; मेदःस्थं साध्यं, त्वचि, मांस, अस्थिषु चिरस्थायी च। यत् न दुष्करं, कफवातोत्थं, त्वग्गते वा मलयुक्तं, त्वचि स्थिते वर्णवैकल्यं, शुष्कता च देहे दृश्यते। स्वेदः, दाहः, शोफः रक्तमांसयोः सञ्जायते; हस्तपादयोः, विशेषतः संधिषु, पिडकाः विकारात्। दोषसाम्योगात् बारं बारं मेदः क्षयः, मज्जा, अस्थि, नेत्र, वाणीषु स्पष्टरूपं न दृश्यते। यदा व्रणं, शुक्रे कृमयः, भार्यापुत्रादीनां विकारः, तदा पूर्वलक्षणानि पशुषु अन्येषु च दृश्यन्ते। श्वित्रं नाम केवलं काष्ठोत्थं, तीव्रं, भीषणं, स्रावि, सर्वदोषोत्थं च। वातात् शुष्कं रक्तवर्णं, पित्तात् ताम्रं, पद्मदलसदृशं, सदा दह्यमानं, केशविनाशकं, कफात् श्वेतं, घनं, गुरु च भवति। कण्डूयुक्तं, शनैः शनैः रक्तं, मांसमेदसोः व्यापि, वर्णतः उभयं ज्ञायते, तीव्रता च क्रमशो वर्धते। यदश्वेतं, बहुकेशं, अनासक्तं, नवीनं, अनदग्धं, तद्व्रणं साध्यं; अन्यथा त्याज्यम्। यद् नवोत्थं गुप्तयोः, हस्ततले, ओष्ठे वा, श्वित्रं विशिष्टं त्याज्यं सिद्ध्यर्थिभिः। रोगाः सामान्यतः संसर्गात्, सहभोजनाद्, अन्यैः संस्पर्शैः, शय्यासनवस्त्रमाल्यलेपनादिभिः च सम्पद्यन्ते। धन्वन्तरिरुवाच—कृमयः द्विविधाः, बहिर्भाव्यन्तरभेदेन; बहिः चत्वारः, मलेन, कफेन, रक्तेन, पुरीषेण चोत्थाः। नामतो बहिर्वर्तिनः कृमयः विंशतिप्रकाराः; तेषु ये मलेनोत्थाः, तिलसदृशाकारपरिमाणाः, केशवस्त्रेषु वसन्ति। ते बहुपादाः, सूक्ष्माः, यः लूता इति, यः नितः इति च नामभिः, द्विविधाः, देहे वसन्ति, कण्डूशोफौ जनयन्ति। कुष्ठस्य एक एव कारणं—अन्तरकृमयः; ते बहिः कफोत्थाः, मधुराहारगुडदुग्धदधिमत्स्यनवधान्यादिभिः चोत्पद्यन्ते। कफेन जठरे जाताः, तत्र वर्धन्ते, सर्वत्र सञ्चरन्ति; केचित् विस्तीर्णसूत्रसदृशाः, केचित् श्लेष्मसदृशाः। केचित् अंकुरसदृशा, सूक्ष्मा दीर्घा, लघवः, श्वेता वा ताम्रा, सप्तविधाः नामतः। केचित् अन्त्रसम्भवाः, उदरं परितः परिवर्तन्ते, केचित् हृदयोत्थाः, केचित् गुदसम्भवाः, ते निष्कास्यमानाः, तृणपुष्पसदृशाः, गन्धवन्तः, विकारजनकाः। तैः हृत्क्लमः, मुखस्रावः, अजीर्णम्, अल्पाहारः, मूर्च्छा, छर्दिः, ज्वरः, उदरशोफः, कृशता, छींक, नासापीडा च उत्पाद्यते। ये रक्तनाड्यां जाताः, ते सूक्ष्मजीवाः, निरपादा, वर्तुलाः, ताम्रवर्णाः, सूक्ष्मत्वात् केचित् अदृश्याः। एवमेतानि लक्षणानि, भेदाश्च, कुष्ठादीनां, कृमिजानां च धन्वन्तरिरपि निर्दिष्टवान्।