गरुडपुराणम्

धन्वन्तरिः उवाच — विशेषतः अयुक्ताहारविहारात्, सत्पुरुषदूषणात्, प्रमादात्, कलहात्, चौर्यादिभिः कर्मभिः, मनुष्यः पापकर्मणां कारणात्, नूतनपूर्वपापैः, अशुद्धद्रव्याणि शिरासु प्रविशन्ति। तानि दुष्टद्रव्याणि त्वचा, मांस, रक्त, मेदः इत्यादिषु संस्थाय, तानि तानि धातवः दुष्टयन्ति, शोषयन्ति, बहिः निष्क्रान्तानि भवन्ति। तेन त्वचाः वर्णविपर्ययः जायते, शेषाणि अशुद्धानि कुष्ठरोगादिषु रूपेण प्रकटन्ते। यदा एषः दुष्टभावः दीर्घकालं उपेक्ष्यते, सर्वे शरीरनाड्यः प्रभाविताः भवन्ति। तानि द्रव्याणि सर्वधातुषु, बहिः अन्तः च प्रविश्य, तानि धातवः विक्षोभयन्ति, अतिशयेन प्रवाहयन्ति। स्वेद, स्नेह, संकुचनात्, सूक्ष्मकठिनकिटाः उत्पद्यन्ते, ये अनुक्रमेण केश, त्वचा, स्नायु, शिरा इत्यादिषु प्रविशन्ति। एवं बहिः कुष्ठरोगः उत्पद्यते, यः भस्मच्छन्नवत् दृश्यते। सप्तधा कुष्ठरोगः परिगणितः—एकदोषात्, द्विदोषात्, सर्वदोषात् च। वातदोषात् 'कापाल' कुष्ठः, पित्तदोषात् 'उदुम्बर' कुष्ठः, कफदोषात् 'मण्डल', 'विचर्चू', 'ऋष्य', तथा वातपित्तादिभिः 'चर्म', 'एककुष्ठ', 'किटिम', 'सिध्मा', 'अलसा', 'विपादिका' इत्यादयः। वातकफ, कफपित्तदोषात् 'दद्रु', 'शतारुषी', 'पुण्डरीक', 'पामा', 'चर्मदल' इत्यादयः। एतेषु, 'काकण', 'पूर्वत्रिका', 'दद्रु' (काकणसमेतः), 'पुण्डरीक', 'ऋयजिह्वा'—एते सप्त कुष्ठरोगः प्रमुखाः। अतीव स्निग्ध, रूक्षस्पर्शः, स्वेदयुक्तः, शुष्कः, वर्णविपर्ययः, दाह, कण्डु, त्वचायाः स्तम्भः, चिच्चिकायाः वेदना, शोथः, तमः—एते लक्षणानि। व्रणेषु तीव्रवेदना, शीघ्रारम्भः, दीर्घकालः, शमनानन्तरं रूक्षता, अल्पहेतौ महती प्रकोपा। रोमाञ्चः, रक्तस्य कृष्णता—कुष्ठस्य पूर्वलक्षणानि। यदा कुष्ठः कृष्णः, रक्तः, शुष्कः, रूक्षः, कपालवत् सूक्ष्मः, विस्तीर्णरूपः, दूषितकेशयुक्तः—सः 'कापाल' कुष्ठः, तीव्रचिच्चिकायुक्तः, विषमः इति गण्यते। 'उदुम्बर' फलं यथा, तद्रूपः कुष्ठः 'औदुम्बर' इति कथ्यते—गोलकः, स्थूलसीमान्तः, तीव्रदाहवेदनायुक्तः। अप्रसारितः, न प्रसारितः, किटयुक्तः, औदुम्बरवत् दृढः, सत्यः, गुरु, स्निग्धः, श्वेतः वा रक्तः, दूषितः च। पूच्छयुतः, परस्परं संबद्धः, अतिव कण्डु, स्त्रव, कीटः, स्निग्धः, पीतवर्णः—सः 'मण्डल' इति। 'विचर्चिका' कृष्णवर्णा, कण्डुयुक्ता, पिडकायुक्ता, स्नेहयुक्ता; रूक्षता, अन्तरतः रक्तता, कृष्णता, उत्तुंगता। 'ऋष्यजिह्वारूपः', कीटबहुलः, गजचर्मवत् रूक्षस्पर्शः—'चर्माख्य' कुष्ठः। यः स्वेदहीनः, मत्स्यशकलवत्, शुष्कः, अग्निवर्णः, अप्रियस्पर्शः, कण्डुयुक्तः, रूक्षः, श्यामकृष्णः—'किटिम' इति। अन्तः शुष्कः, बहिः स्निग्धः, अन्तरतः रज्जनविसर्जनः, स्निग्धस्पर्शः, सूक्ष्मः, स्निग्धः, शुद्धः, स्वेदपुष्पवत्—अन्यः प्रकारः। सामान्यतः, उपरि क्षयः, तीव्रकण्डुयुक्तः, हस्तपादयोः रक्तसूत्रवत्, 'विपादिका' उत्पद्यते। तीव्रवेदना, अतिव कण्डु, रक्तपिडकायुक्तः, विस्तीर्णप्रसारणः, दूर्वा अथवा अतसीपुष्पवर्णः। उत्तुंगं, गोलकं 'दद्रु' इति—कण्डुयुक्तः, स्थूलमूलः, नित्यदाहवेदनायुक्तः, रक्तस्त्रवयुक्तः, व्रणबहुलः। दाह, स्नेह, वेदनायुक्तः, जन्मजन्मनि पुनः पुनः प्रपञ्चमानः; पाण्डु, गोलकः, रक्तसंसिक्तः, कण्डु, दाह, वेदनायुक्तः। उत्तुंगः, रक्तयुक्तः, कमलपत्रवत् जलयुक्तः—'पुण्डरीक' इति, श्वेतरक्तपिडकायुक्तः। 'पामा'—पिडकायुक्तः, कण्डु, स्नेह, वेदनायुक्तः; सूक्ष्मः, कृष्णरक्तः, शुष्कः, प्रायः नितम्ब, हस्त, कोह्नि इत्यादिषु। पिडकायुक्तः, स्पर्शे वेदनायुक्तः, कण्डु, रक्तता, तीव्रदाह—'काकण' इति, रक्तवर्णः, तीव्रदाहवेदनायुक्तः। 'काकण' प्रथमं रक्तः, अनन्तरं कृष्णः, त्रिफलावद्; सर्वे कृष्णलक्षणानि, प्रत्येकः स्वहेतोः उत्पद्यते। दोषभेदाय, लक्षणानि, क्रियाश्च यथाशास्त्रं निर्दिश्यन्ति; सर्वदोषयुक्तं कुष्ठं त्याज्यम्। यः कुष्ठः अस्थि, मज्जा, शुक्रे स्थितः, सः दुष्प्रसाध्यः; मेदःस्थितः साध्यः, त्वचा, मांस, अस्थि स्थितः दीर्घकालः। यः कफवातोत्थः, त्वचि स्थितः, अशुद्धः, सः न दुष्प्रसाध्यः; त्वचि स्थिते कुष्ठे, वर्णविपर्ययः, शुष्कता देहे। रक्तमांसयोः स्वेद, दाह, शोथः; हस्तपादयोः पिडका, संधिषु अधिकः, दुःखेन। दोषसंसर्गात् मेदः नाशः, मज्जा, अस्थि, नेत्र, स्वरः लक्षणं न। यदा व्रणः, शुक्रे कीटः, स्वपत्नीपुत्रयोः दुःखः, पूर्वलक्षणानि पशुषु अपि प्रपञ्चन्ते। श्वित्ररोगः केवलं काष्ठोत्थः, तीव्रः, भयावहः; स्त्रवयुक्तः, सर्वदोषविक्षोभात् उत्पन्नः। वातोत्थे शुष्कः, रक्तः; पित्तोत्थे ताम्रः, कमलपत्रवत्, नित्यदाहयुक्तः, केशक्षयकारः; कफोत्थे श्वेतः, घनः, गुरु। कण्डुयुक्तः, शनैः शनैः रक्तत्वं, मांसमेदः प्रभावितः; वर्णेन उभयप्रकारः, तीव्रता क्रमशः वर्धते। यदि न श्वेतः, केशबहुलः, न संबद्धः, नवः, अग्निना न दग्धः, श्वित्ररोगः साध्यः; अन्यथा त्याज्यः। यदि नवान्नि, जननाङ्गे, हस्तपादे, ओष्ठे उत्पन्नः, श्वित्ररोगः विशेषतः साधनार्थिभिः त्याज्यः। एवं धन्वन्तरिः कुष्ठरोगस्य विविधं उत्पत्तिं, लक्षणानि, भेदान्, साध्यत्वमसाध्यत्वं च, यथाशास्त्रं सप्रेमं, सगौरवं, विस्तरेण कथयामास।