शृणु, भगवन्! किल कफवातप्रकोपात् सन्धिं दूषयित्वा दीर्घं स्थूलं खरग्रन्थिमालां सृजति, यत्र तीव्रवेदनया ज्वरश्च रक्तस्रावयुक्तः सम्प्रवर्तते। तत्र श्वासकासविबन्धैः अतिसारकण्ठशोषहिक्कावमनमूर्च्छामोहवर्णभेदमूर्च्छाङ्गभङ्गारुचिभिः सह, एष ग्रन्थिशोथः कफवातप्रकोपात् जायते। कफपित्तयोः संयोगात् ज्वरस्तम्भस्वप्ननिद्राशिरःशूलाङ्गदौर्बल्यकम्पमोहारुचिमूर्च्छाश्च सञ्जायन्ते। मूर्च्छाजठराग्निनाशाङ्गभङ्गतृष्णेन्द्रियगौरवदोषसञ्चयच्छादनानि च सञ्जायन्ते, यः सर्वेषु स्रोतःसु व्याप्यते। अयं व्याधिः सामान्यतः उदरं बाधते, न चैकदेशे तीव्रवेदनायुक्तः, पिडकासंवृतः, अतीव पीतः रक्तः श्वेतः वा दृश्यते। स चिक्कणः कृष्णः कालुष्ययुक्तः श्यावः स्थूलः, गाढपाकयुक्तः, ऊष्मणि स्पृष्टः प्रायः स्रावी, विदीर्णः च। पक्तमांससदृशः स्नायुसिराविवृतः, सर्वाङ्गेषु सर्वलिङ्गैः व्याप्य, सर्वत्र प्रसृत्य, मृतगन्धयुक्तः, एष पिच्छिलशोथः कथ्यते। बाह्यहेतोः, विशेषतः अभिघातात्, रक्तपित्तप्रकोपात्, वातेन शोथः जायते, यत्र कुल्थुफलसदृशाः ग्रन्थयः दृश्यन्ते। तत्र विस्फोटशोफज्वरवेदनादाहकृष्णरक्तैः चिह्नैः युक्तः, स्रोतःसम्भवाः त्रिविधदोषाः साध्याः, द्वंद्वसम्भवाः निरुपद्रवाः। सर्वदोषसम्भवः, मार्गप्रवेशयुक्तः, स्नायुसिरामांसविदीर्णः, स्निग्धः, मृतगन्धयुक्तः, तु असाध्यः। एवं च, धन्वन्तरिः उवाच—विशेषतः कुपथ्यसेवनात्, सत्पुरुषनिन्दात्, प्रमादात्, कलहे, चौर्ये च, पापकर्मभिः, नूतनपूर्वजैः, अशुद्धद्रव्याणि सिरासु प्रविशन्ति। तानि रक्तमांसमेदः त्वचं च संपृक्तानि दूषयन्ति, शोषयन्ति, ततः बहिः निष्क्रान्तानि त्वग्वर्णवैकल्यं कुर्वन्ति, शेषदोषाः कुष्ठादिरोगरूपेण प्रकटन्ते। दीर्घकालं उपेक्षिते, सर्वस्रोतांसि दूषयन्ति, सर्वधातून् अन्तर्बहिश्च प्रविश्य, तान् विक्षोभयन्ति, पूरयन्ति च। स्वेदस्रावसंकोचैः, सूक्ष्मतीक्ष्णकीटाः जायन्ते, ये अनुक्रमेण केशत्वक्स्नायुसिरासु प्रविशन्ति। तेन बहिः कुष्ठं जायते, यत् भस्मच्छन्नमिव दृश्यते; सप्तविधं कुष्ठं स्मृतम्—एकदोषद्वंद्वत्रिदोषसम्भवम्। त्रिदोषेषु, तेषां संयोगभेदाः अपि; वातजं कपालं, पित्तजम् उदुम्बरं, कफजं मण्डलविचर्चूरुष्यं च; वातपित्तसम्भवः चर्म, एककुष्ठ, कितिम, सिध्मा, अलसा, विपादिका च। वातकफसम्भवः पित्तकफसम्भवश्च दद्रुशतारुषी, पुंडरीकं, पामां, चर्मदलम् इति। तेषां सर्वेषां काकणं, पूर्वत्रिकं, दद्रु काकणसहितं, पुंडरीकं, ऋयजिह्वा—एते सप्त प्रमुखकुष्ठाः। स्पर्शे अतीव चिक्कणं वा खरं वा, स्वेदशुष्कता, वर्णदाहकण्डू, त्वग्नुम्नता, तीक्ष्णपीडा, शोफः, कृष्णता, सः पूर्वलक्षणानि। व्रणेषु महती वेदना, शीघ्रारम्भः, दीर्घकालः, अपि चोपशमिते स्थूलत्वं, स्वल्पहेतोः महती विकृतिर्भवति। रोमाञ्चः, कृष्णरक्तता—एतानि पूर्वलक्षणानि; कृष्णं रक्तं शुष्कं खरं कपालसदृशं प्रसारितं दूषितकेशयुक्तं यत्, तत् कपालकुष्ठं, तीव्रतीक्ष्णवेदनायुक्तं, अनियमितं च। उदुम्बरफलसदृशं कुष्ठं औदुम्बरम्, वृतं सघनपरिवेष्टनम्, तीव्रदाहवेदनायुक्तम्। अनाच्छादितम्, न प्रसारितम्, कृमियुक्तम्, स्थिरं, सत्यं, गुरु, स्निग्धं, श्वेतं रक्तं वा, दूष्ययुक्तं च। यत्र पुच्छानि परस्परं बद्धानि, बहुकण्डू स्रावकृमियुक्तं, चिक्कणं पीताभं, तद् मण्डलकुष्ठं। विचर्चिका श्यामवर्णा, कण्डूयुक्ता, पिडकासंयुक्ता, स्निग्धा, खरान्तर्भागा रक्तान्तरा, श्यामान्तरा, उन्नता च। यः ऋष्यजिह्वासदृशः, बहुकृमियुक्तः, गजचर्मसंस्पर्शः, सः चर्माख्यः कुष्ठः। यः न स्वेदति, मत्स्यशकलसदृशः, शुष्कः, अग्निवर्णः, असुखस्पर्शः, कण्डूयुक्तः, खरः, श्यामकृष्णः, सः कितिमः। यः अन्तः शुष्कः, बहिः स्निग्धः, अन्तर् मर्दने धूलिपातः, चिक्कणः, तनुः, स्निग्धः, प्रकाशः, स्वेदपुष्पसदृशः, सः अन्यः प्रकारः। यत्र उपर्युपरि कृशता, तीव्रकण्डूगुल्मच्छन्नता, हस्तपादेषु रक्तसूत्रसदृशरेखाः, सः विपादिका। तीव्रवेदनया, अतिशयकण्डूना, रक्तपिडिकाभिः पूर्णा, विस्तारयुक्ता, दूर्वातसीपुष्पवर्णा। उन्नता, वर्तुला, दद्रुः इति कथ्यते, कण्डूयुक्ता, स्थूलमूलिनी, सततम् दाहपीडायुक्ता, रक्तस्रावी, बहुव्रणा च। दाहस्राववेदनया सह, यः प्रतिप्रसवम् आवर्तते, पाण्डुवर्तुलः रक्ताभः, कण्डूदाहवेदनायुक्तः। उन्नता, रक्तपूर्णा, पद्मपत्रसदृशा जलपूर्णा, सा पुंडरीका, श्वेतारक्तपिडिकाचिह्निता। पामा नाम पिडिकासंयुक्ता, कण्डूस्राववेदनया, सूक्ष्मा, कृष्णारुणा, शुष्का, प्रायः नितम्बहस्तकूर्चेषु दृश्यते। पिडिकासंयुक्ता, वेदनास्पर्शा, कण्डूरक्तदाहयुक्ता, काकणा रक्तपट्टिका, तीव्रदाहवेदनया। काकणा आदौ रक्तवर्णा, पश्चात् कृष्णा, त्रिफलासदृशी, सर्वकृष्णलक्षणयुक्ता, प्रत्येकः स्वहेतोः उत्पद्यते। दोषभेदाय लक्षणानि कर्माणि च निर्दिशेत्; सर्वदोषानुगतं कुष्ठं त्याज्यम् इति। एवं बहुविधैः लक्षणैः, कारणैः च, त्वग्दोषाः, कुष्ठरोगाः च, पुराणपापकर्मणां, अयुक्ताचारस्य च, शारीरं मनसश्च क्लेशं सृजन्ति। धन्वन्तरिवचनेन, एषां निदानलक्षणानि, साध्यत्वासाध्यत्वं च, यथोक्तं विज्ञेयम्।