गरुडपुराणम्

शृणुत, भगवतः धन्वन्तरिणा प्रतिपादितं विषर्परोगस्य स्वरूपं, हेतुभेदं, लक्षणानि च। यदा वातेनैव विषर्पः सम्पद्यते, तदा स वातज्वरस्य लक्षणैः सह दृश्यते—शोथः, स्पन्दनं, तीव्रवेदनाऽनुभवः, क्लमः, हर्षश्च भवति। यदि पित्तेन सञ्जायते, तदा शीघ्रं प्रसारितः, पित्तज्वरलक्षणयुक्तः, तीव्ररक्तवर्णश्च दृश्यते। कफेन सञ्जाते तु कण्डूः, स्निग्धता, कफज्वरलक्षणानि च दृश्यन्ते। यदा समस्तदोषसङ्घातेन स विषर्पः जातः, तदा सर्वलक्षणैः चिह्नितः, स्वलक्षणैः सह सञ्चितः, सर्वेषां विस्फोटानां लक्षणान्यतिक्रम्य, स्वेदस्य स्रवणेन सह, व्रणधर्मा इव दृश्यते। ज्वरः, छर्दिः, मूर्च्छा, अतिसारः, तृष्णा, भ्रमः, शोथभेदनं, भूख्शून्यता, तमोभावः, रसारहितता—एतानि वातपित्तोत्थे विषर्पे दृश्यन्ते। सर्वाङ्गेषु स विषर्पः सन्दृश्यते, इव ज्वलिताङ्गाराः विक्षिप्ताः, यत्र यत्र स प्रसारं लभते, तत्र तत्र स प्रसारितः। यदा तेऽङ्गाराः शान्ताः, तदा स कृष्णः, नीलः, रक्तः वा भवति, सञ्चितः च दृश्यते; अग्निदग्ध इव, विस्फोटैः सहितः, शीघ्रं च सञ्चरति। यदा स विषर्पः मार्गस्थानानि (मर्माणि) अनुयाति, वातः चातिवृद्धः, तदा साङ्गवेदनां, चेतोनाशं, निद्रां, श्वासकष्टं च जनयति। हिक्काः जायन्ते, तेन जनः तादृशं दशां प्राप्नोति; कदाचित् मर्मसु पीडितः, भूमौ, शय्यायां, उपवेशने वा शयीत। ततः स यातनया पीडितः, मनःशरीरविभ्रमग्रस्तः, निद्रातः कठिनेन बोध्यः; एषः ज्वलनवद्विसर्पः कथ्यते। यदा वातः कफेन रुद्धः, तदा स कफं बहुधा भिन्दति, रक्तं वा, रक्तवृद्धौ त्वचि, स्रावणि, स्नायु, मांसानि च पीडयति। ततः तानि दूषयित्वा, दीर्घं, स्थूलं, कठिनं, रज्जुवद्ग्रन्थिं करोति, तीव्रवेदनया, ज्वरेण च, रक्तपूरितेन। श्वासकष्टेन, कासेन, अतिसारेण, मुखशोषेण, हिक्कया, वमनेन, भ्रमेण, मोहेन, वर्णविपर्ययेन, मूर्च्छया, अङ्गभङ्गेन, भूख्शून्यतया सह—एषः ग्रन्थिमान्विसर्पः, कफवातप्रकोपोत्थः। कफपित्तोत्थे ज्वरः, stiffness (स्तम्भः), निद्रा, तन्द्रा, शिरःशूलः, अङ्गदौर्बल्यं, कम्पः, मूढता, भूख्शून्यता, भ्रमश्च दृश्यते। मूर्च्छा, अग्निनाशः, अस्थिभङ्गः, तृष्णा, इन्द्रियगौरवं, मलसञ्चयः, लेपः च—एवं स स्रोतोभिः प्रसारितः। अस्य विषर्पस्य प्रायः उदरे संचारः, न विशेषवेदनायुक्तः, पिडकासमाच्छन्नः, अतीव पीतः, रक्तः, पाण्डुः वा। स स्निग्धः, कृष्णः, कालुष्ययुक्तः, मलिनः, शोफयुक्तः, गुरुश्च; गाढपाकसम्पन्नः, उष्मणि स्पृष्टे प्रायः सिक्तः, स विस्फोटं करोति। पक्वमांसवद्, विवृतस्नायुसिरासहितः, सर्वलक्षणयुक्तः, सर्वत्र सञ्चरन्, मृतगन्धयुक्तः—एषः विषर्पः 'पिच्छिल' इति कथ्यते। बहिःकारणात्, आघातजन्यः, रक्तपित्तोपद्रुतः, वातेन उत्पद्यते विषर्पः, कुल्थुवद्ग्रन्थिसंयुक्तः। विस्फोटैः, शोफैः, ज्वरेण, वेदनया, दाहेन, कृष्णरक्तेन च सहितः; त्रिदोषोत्थाः स्रोतोभ्यः जाताः साध्याः, द्विदोषोत्थाः सगदाः। सर्वदोषोत्थाः, मर्मप्रविष्टाः, स्नायु, सिरा, मांसभिन्नाः, सिक्ताः, मृतगन्धयुक्ताश्चासाध्याः। भगवान् धन्वन्तरिः पुनः प्रोवाच—विशेषतः कुपथ्यभोजनविहारात्, साधूनां निन्दनात्, प्रमादात्, युद्धात्, चौर्यादिभिः कर्मभिः—नूतनपुर्वकृतपापैः, अशुचयो रक्तसिरासु प्रक्षिप्यन्ते। ते च त्वचि, मांसं, रक्तं, मेदः च गच्छन्ति, तानि दूषयन्तः शोषयन्ति, बहिर्निष्क्रामन्ति; त्वचावर्णविकारं कुर्वन्ति, शेषमलाः कुष्ठादिरोगरूपेण प्रादुर्भवन्ति। दीर्घकालं प्रमादात्, सर्वस्रोतोभिः व्यापाद्य, सर्वधातुषु प्रविष्टाः, बहिश्चाभ्यन्तरं च विक्षोभं, अतिपूरणं च कुर्वन्ति। स्वेदेन, सिक्तेन, संकुच्य, सूक्ष्मतिक्तकीटकान् उत्पादयन्ति, ये क्रमशः केशे, त्वचि, स्नायु, सिरासु प्रविशन्ति। एवं बहिःकुष्ठं जायते, भस्मच्छन्नमिव दृश्यते; सप्तविधं कुष्ठं स्यात्—एकदोषोत्थं, द्विदोषोत्थं, त्रिदोषोत्थं च। तेषु वातोत्थं 'कापाल' इति, पित्तोत्थं 'औदुम्बर', कफोत्थानि 'मण्डल', 'विचर्चू', 'ऋष्य', वातपित्तोत्थानि च; 'चर्म', 'एककुष्ठ', 'किटिम', 'सिध्मा', 'अलसा', 'विपादिका' इति। वातकफोत्थं, कफपित्तोत्थं च 'दद्रु', 'शतारुषी'; 'पुण्डरीक' फोफ्फलयुक्तं, 'पामा', 'चर्मदल' इत्यादि। एतेषु 'काकण', 'पूर्वत्रिक', 'दद्रु काकणसहित', 'पुण्डरीक', 'ऋयजिह्वा'—एते सप्त महाकुष्ठानि। अत्यन्तं स्निग्धं वा रूक्षं वा स्पर्शे, स्वेदयुक्तं वा शुष्कं, वर्णविपर्यययुक्तं, दाहकण्डूयुक्तं, त्वग्निम्नता, छेदवेदनया, शोफतमसा च। तीव्रवेदनासंयुक्तं, शीघ्रारम्भं, दीर्घकालं, उपचारात् अपि रूक्षं, क्षुद्रहेतौ महती पीडा; रोमाञ्चः, कृष्णरक्तता—पूर्वलक्षणानि। यदा कुष्ठं कृष्णं, रक्तं, शुष्कं, रूक्षं, कपालसमाकृतिं, विकीर्णरूक्षकेशयुक्तं, तद् 'कापालकुष्ठम्'—तीव्रशूलयुक्तं, विकृतं च। औदुम्बरफलसदृशं कुष्ठं 'औदुम्बर' इति, मण्डलाकारं, स्थूलपर्यन्तं, तीव्रदाहवेदनासहितम्। अनावरणं, अप्रसारितं, कीटकयुक्तं, औदुम्बरसमं, स्थिरं, सत्यं, गुरु, स्निग्धं, श्वेतं वा रक्तं, मलसहितं। पुच्छयुक्तानि, अतिशयकण्डूयुक्तं, स्रावयुक्तं, कीटकयुक्तं, स्निग्धपीतवर्णयुक्तं—एतत् 'मण्डलकुष्ठम्' कथ्यते। 'विचर्चिका' कृष्णवर्णा, कण्डूयुक्ता, पिडकायुक्ता, सिक्तश्च, रूक्षा, अन्तः रक्तवर्णा, कृष्णा, उन्नता च। यत् ऋष्यजिह्वासदृशं रूपेण, बहुकीटकयुक्तं, हस्तिचर्मरूक्षस्पर्शं, तद् 'चर्माख्य' कुष्ठम्। पुनः, यत् अस्विन्नं, मत्स्यशकलसदृशं, शुष्कं, अग्निवर्णं, कटुस्पर्शं, कण्डूयुक्तं, रूक्षं, श्यावकृष्णं च, तद् 'किटिम' इति कथ्यते। एवं भगवता धन्वन्तरिणा विषर्पकुष्ठयोः हेतुभेदलक्षणसंप्राप्तयः, विविधरूपाणि च, विशदं निरूपितानि।