गरुडपुराणम्

शृणु, हे सुश्रुत, धन्वन्तरिमुनिना कथितं यथावत्। सर्वप्रथम शरीरस्य किञ्चित् विकाराणां लक्षणानि निरूप्यन्ते—कण्डूः, केशानां पाण्डुत्वम्, त्वचः कठिनता शीतता च, गुरुत्वम्, स्निग्धता, श्लक्ष्णता, स्थैर्यम्, वेदना, तन्द्रा, वमथु, मन्दाग्नित्वं च दृश्यन्ते। एतेषां कारणानि विविधानि सन्ति—क्वचित् आघातात्, छेदात्, व्रणात्, शीतवातात्, आम्लवातात्, भल्लातककपिकच्छ्वाद्युषधिप्रभावात् च शोथः जायते। तीक्ष्णशुष्कसंस्पर्शात् अपि शोथः भवति, स च विसर्परूपेण प्रसारितः, तीव्रोष्णः, रक्तवर्णः, पित्तलक्षणयुक्तश्च दृश्यते। विषप्रभावात्, सर्पादिदंशात्, खण्डनात्, संस्पर्शात्, विषहीनजन्तुषु अपि शोथः संभवति। मलमूत्रशुक्राद्यशुद्धसंसर्गात्, विषवनस्पति-वातसंस्पर्शात्, विषचूर्णसेवनात् च शोथः उत्पद्यते। एवं जातः शोथः मृदुः, चलः, लम्बमानः, शीघ्रं दाहवेदनाकरः, नूतनः, क्लेशरहितः, स साध्याशाध्यत्वेन परिगण्यते। अथ धन्वन्तरिः पुनः कथयति—शृणु, हे सुश्रुत, विसर्पनामकव्याधेः हेतून् प्रवक्ष्यामि। विसर्पः अपि आघातात् दुष्टदोषात् च शोथवत् जायते। स बहिर्देशे सञ्जायते, तत्र भयश्रमादिभिः तीव्रतरः भवति; दोषविशेषेण तस्य साध्यत्वासाध्यत्वं निश्चीयते। दोषप्रकोपात् ते शीघ्रं शरीरमध्यम् प्रविशन्ति, क्वचित् आन्तरं क्वचित् बाह्यं रूपं धारयन्ति। अतिव्यथा, वेगबाधा, अग्निहानिः, तृष्णा, वेगधारणविपर्यासः, इत्यादिभिः कारणैः रोगः बाह्यरूपेण प्रसारितः भवति। वातजन्ये विसर्पे वातज्वरलक्षणानि दृश्यन्ते—शोथः, स्पन्दनम्, तीक्ष्णवेदनाः, क्लमः, प्रमोदः च। पित्तजन्ये विसर्पे शीघ्रं प्रसारः, पित्तज्वरलक्षणानि, तीव्ररक्तवर्णः च दृश्यते। कफजन्ये तु कण्डूः, स्निग्धता, कफज्वरलक्षणानि च सन्ति। दोषसाम्ये सर्वलक्षणानि संहत्यान्योन्यं स्वलक्षणैः सह दृश्यन्ते, विस्फोटनं स्वेदः च व्रणचिह्नयुक्तः। तत्र ज्वरः, वमथु, मूर्च्छा, अतिसारः, तृष्णा, भ्रमः, शोथभेदः, अल्पाहारः, तमः, रसहीनता, वातपित्तसम्भूताः सन्ति। सर्वाङ्गेषु स प्रसारः, इव ज्वलिताङ्गाराः विकीर्णाः, यत्र यत्र स जायते तत्र तत्र प्रसारितः भवति। यदा ते अङ्गाराः शान्ताः, तदा कृष्णः, नीलः, रक्तः च सञ्जायते, संचितः भवति, अग्निदग्धं इव, विस्फोटनयुक्तः, शीघ्रं गच्छति। यदा प्रसारः मार्गानुगतः, वातः चातिप्रबलः, तदा अङ्गवेदनां, चेतनाहरणं, निद्रां, श्वासकष्टं च करोति। हिक्का जायते, तदा स जीवः भूमौ, शय्यायां, आसने वा पतति। तत्र यातनां प्राप्य, मनःशरीरविभ्रमयुक्तः, दुर्निमेषः, निद्रातः कठिनोत्थानः; स आग्नेयविसर्पः इति कथ्यते। यदा वातः कफेन रुद्धः, तदा स कफं बहुधा भिनत्ति, रक्तं वा; रक्तवृद्धौ त्वक्- सिरा- स्नायु- मांसानि क्लिश्यन्ति। तेषां विकृत्या दीर्घं स्थूलं खरं ग्रन्थिमालारूपं सञ्जायते, तीव्रवेदनाज्वरयुक्तं, रक्तपूरितं च। श्वासकासातिसार- मुखशोष- हिक्का- वमथु- भ्रम- मूर्च्छा- अङ्गभङ्ग- अल्पाहारता—एतेन कफवातप्रकोपात् ग्रन्थिविसर्पः भवति। कफपित्तसम्भवात् ज्वरः, स्तम्भः, निद्रा, तन्द्रा, शिरःशूलः, दुर्बलता, अङ्गकम्पनं, मोहम्, अल्पाहारता, भ्रमश्च। मूर्च्छा, अग्निहानिः, अस्थिभङ्गः, तृष्णा, इन्द्रियगौरवं, मलसञ्चयः, लेपश्च सञ्जायते। स प्रायः आमाशयगतो, नैकत्र तीव्रवेदनायुक्तः, विस्फोटनच्छन्नः, अतीव पीतः, रक्तः, पाण्डुः च। स्निग्धः, कृष्णः, कालुष्यमयः, मलिनः, शोफयुक्तः, गुरुश्च; गाढपाकः, ऊष्मणा स्पृष्टः प्रायः स्रवति। पक्वमांसवद्, प्रस्फुटितस्नायु- सिरायुक्तः, सर्वाङ्गसम्प्रसारितः, शवगन्धयुक्तः; स पङ्किलविसर्पः इति कथ्यते। बाह्यकारणात्, आघातात्, रक्तपित्तप्रकोपात्, वातः विसर्पं करोति, कुल्थिकाभ्यः सदृशं ग्रन्थिमालालक्षणं। विस्फोटनं, शोफः, ज्वरः, वेदना, दाहः, कृष्णरक्तं च दृश्यते। त्रिमार्गजन्याः साध्याः, द्वन्द्वसम्भूताः क्लेशरहिताः। सर्वदोषसम्भूताः, मार्गानुगताः, स्नायु- सिरा- मांसभिन्नाः, स्निग्धाः, शवगन्धयुक्ताः असाध्याः स्युः। पुनः धन्वन्तरिः कथयति—विशेषतः, कुपथ्यान्नविहारात्, साधु-निन्दन-प्रमाद-युद्ध-स्तेयादिकर्मणः, पापकर्मणः, नूतनपूर्वकृतात्, अशुद्धद्रव्याणि सिरासु प्रविशन्ति। तानि त्वक्- मांस- रक्त- मेदः संयोगेन तानि दूषयित्वा शोषयन्ति, बहिर्निष्क्रम्य त्वचः वर्णविकारं कुर्वन्ति, शेषमलं कुष्ठादिरोगरूपेण प्रकटयन्ति। कालात्यये तु सर्वे मार्गाः दूष्यन्ते, सर्वेषु धातुषु प्रविश्य, बह्याभ्यन्तरं च विक्षोभयन्ति, आपूरयन्ति च। स्वेदस्निग्धसंकोचात्, सूक्ष्मतीक्ष्णकृमयः जायन्ते, ये केश- त्वक्- स्नायु- सिरासु क्रमशः प्रविशन्ति। तेन बहिः कुष्ठं जायते, भस्मच्छन्नमिव दृश्यते। सप्तधा कुष्ठं निर्दिष्टम्—एकदोषजं, द्विदोषजं, सर्वदोषजं च। वातजन्यं कापालं, पित्तजन्यं उदुम्बरं, कफजन्यं मण्डल- विचर्चू- ऋष्य- वातपित्तजन्यं, चर्म- एककुष्ठ- किटिम- सिध्मा- अलसा- विपादिका च। वातकफसम्भवात्, कफपित्तसम्भवात्, दद्रु, शतारुषी, पुंडरीक, पामा, चर्मदला च। एतेषु सर्वेषु, काकण, पूर्वत्रिक, दद्रुयुक्तकाकण, पुंडरीक, र्यजिह्वा—एते सप्त कुष्ठस्य मुख्यरूपाणि इति कथ्यन्ते। एवं धन्वन्तरिः सुश्रुताय रोगाणां हेतुलक्षणानि, विविधप्रकारांश्च, क्रमशः सप्रेमं निर्दिशति।