गरुडपुराणम्

शृणु, भगवन् सुश्रुत, यथाऽत्र शास्त्रे व्याख्यातम्। सर्वेषां शोथानां सामान्यकारणं दोषविक्षोभः स्मृतः। विशेषतः, ये जनाः उपवासादिभिः कर्मभिः क्लान्ताः, तेषां शीघ्रमेव व्याधिरुत्पद्यते। यदि च कोऽपि गुरूणि अतीव शीतानि वा भोज्यानि, लवणानि, क्षाराणि, कट्वम्लशाकानि, जलं वा अधिकं सेवन्ते, अथवा अनियमितनिद्राजागरणं कुर्वन्ति, तर्हि तेषां दोषाः विक्षुब्धाः भवन्ति। शारीरिकवृत्तीनां निग्रहः, कठिनमांसभोजनम्, अजीर्णम्, श्रमः, मैथुनम्, यात्रा, यानैर्वा विक्षेपः—एतेषां चापि शोथहेतुत्वमस्ति। तत्र श्वासकासौ, अतिसारः, अर्शः, उदररोगाः, ज्वरः, आनाहः, आलस्यं, छर्दिः, हिक्का, पाण्डुता, कण्डूयमानत्वं च त्वचां विकाराः जायन्ते। मूत्राशयस्योर्ध्वेऽधः मध्ये वा यः शोथः सञ्जायते, स चेदङ्गमध्यस्थः, तर्हि सर्वाङ्गग इति कथ्यते, यदि सर्वत्र व्याप्नोति तर्हि सर्वगतः, यदि केवलं किञ्चिदङ्गे तर्हि प्रत्यपत्यग इति नाम्ना निर्दिश्यते। तस्य पूर्वलक्षणानि स्यु: छर्दिः, शिरःपार्श्वगौरवम्, अङ्गगौरवम्, वातजन्ये च शोथे चलत्वं, रूक्षता, केशरौक्षण्यं, रक्तता वा श्यामता च दृश्यते। मूत्राशयस्य, सन्धीनां, मेदसः च शोथः, सङ्कोचः, वातस्योर्ध्वगमनम्, क्लेशः, शीघ्रं च तीव्रता—एवं पीडया देहं बाधते। यदि शोथः स्निग्धः स्यात्, तर्हि अभ्यङ्गेन शम्यते, रात्रौ लघुः स्यात्, दिवा महन्, सरिषपतेलं लेपिते त्वचि कम्पनं भवति। पित्तजन्ये तु शोथे पीतारुणता, शुष्कता, अशमनं, आन्तरदाहः च दृश्यन्ते। तत्र तृष्णा, दाहः, ज्वरः, स्वेदः, भ्रमः, स्रावः, मूरछा, कामः, अतिसारः, गन्धः, स्पर्शे मृदुता च। कण्डूः, केशपाण्डुता, कठिनत्वं, शीतत्वं, गौरवं, स्निग्धता, श्लक्ष्णता, स्थैर्यम्, पीडा, निद्रा, वमनं, मन्दाग्निः च कफजन्ये शोथे दृश्यन्ते। शोथः चेद्व्याघातात्, छेदात्, व्रणात्, शीतवातात्, आम्लवातात्, भल्लातककपिकच्छुहेतोः वा अपि जायते। कटुवस्तुनिःस्पर्शात्, रूक्षद्रव्यसंस्पर्शात् वा शोथः सञ्जायते, तत्र स्फोटनम्, तीव्रोष्मा, रक्तता, बहुधा पित्तलक्षणानि भवन्ति। विषजन्ये तु शोथे, दंशनखच्छेदसंस्पर्शात्, विषधराणां वा विषमृगाणां वा संसर्गात् सञ्जायते। मलमूत्रशुक्राद्युपरिष्टात्, विषवनस्पतिवातस्पर्शात्, विषचूर्णोपयोगात् वा अपि शोथः जायते। तादृशः शोथः मृदुः, चलः, लम्बमानः, शीघ्रदाहपीडाकरः, नवीनः, निरुपद्रवः, साध्याश्चासाध्यश्च परम्परया निगद्यते। इदानीं तु धन्वन्तरिरुवाच—विसर्पादीनां व्याप्तिविकाराणां हेतून् वक्ष्यामि, शृणु सुश्रुत। विसर्पः चेद्व्रणात्, दूषितदोषेभ्यश्च शोथवत् उत्पद्यते। स्याद्बाह्यदेशस्थः, तत्र भयश्रमयोः कारणात् तीव्रतरः भवति, दोषविशेषेण च साध्यत्वासाध्यत्वं वर्तते। कुपितदोषाः तिक्तादिभिः प्रेरिताः शीघ्रं शरीरं प्रविशन्ति, अन्तः स्थिता वा बहिः प्रकटन्ते। अतीव तृष्णया, वेगनिग्रहात्, अनियमितविहारात्, जाठराग्निनाशात् च रोगः बहिः प्रसारं लभते। वातकुपिते विसर्पे वातज्वरलक्षणानि दृश्यन्ते—शोथः, स्पन्दनम्, तीक्ष्णपीडा, श्रमः, प्रमोदः च। पित्तजन्ये तु शीघ्रव्याप्तिः, पित्तज्वरलक्षणानि, अतीव रक्तता, कफे कण्डूः, स्निग्धता, कफज्वरलक्षणानि च सन्ति। संयुक्तहेतुतः सर्वलक्षणयुक्तः सन्, स्वलक्षणैः सहितः, सर्वस्फोटानां लक्षणानि न पश्यति, तथापि स्वेदं सृजति, व्रणलक्षणयुक्तः भवति। तत्र ज्वरः, वमनम्, मूरछा, अतिसारः, तृष्णा, भ्रमः, शोथफुटनम्, अल्पाहार्यम्, तमः, अरुचिः, वातपित्तजन्ये दृश्यन्ते। सर्वाङ्गेषु प्रसारितः, ज्वलदङ्गारवत्, यत्र यत्र व्याप्तिः तत्र तत्र स्फुरति। यदा अङ्गाराः शान्ताः, तदा कृष्णता, नीलता, रक्तता च दृश्यते, चूर्णितवत् सञ्चितः, दग्धवन्निर्गच्छति, स्फोटैः सह शीघ्रं सञ्चरति। यदा व्याप्तिः मर्मसु गच्छति, वातः अतीव बलीयान्, तदा अङ्गपीडा, चेतनाहरणम्, निद्राजननम्, श्वासक्लेशं च करोति। हिक्का जायते, तदा सः तादृशं दशां प्राप्नोति; कदाचित् मर्मपीडितः भूमौ, शय्यायां, उपवेशने वा शयितः। तदा सः संघर्षमाणः क्लिष्टः, मनःशरीरमोहितः, कठिनं बोध्यम्, एषः दाहविसर्पः इति कथ्यते। यदा वातः कफेन रुद्धः, तदा बहुधा कफं भिनत्ति, रक्तं वा; रक्तवृद्धौ त्वक्-सीरास्नायुमांसानि पीडयति। तैः दूषितैः दीर्घगौरवयुक्तः, कठिनः, रूक्षः, तीव्रपीडायुक्तः, ज्वरयुक्तः, रक्तसिक्तः ग्रन्थिः जायते। श्वासकासातिसारमुखशोषहिक्कावमनभ्रममोहवर्णभ्रंशारुचिभिः सहितः, सः ग्रन्थिविसर्पः, वातकफसमुत्थः। कफपित्तसमुत्थे ज्वरः, स्तम्भः, निद्रा, तन्द्रा, शिरोवेदना, दुर्बलता, कम्पनम्, मूर्च्छा, अरुचिः, भ्रमः च। मूर्च्छा, जठराग्निनाशः, अस्थिभङ्गः, तृष्णा, इन्द्रियगौरवम्, मलसञ्चयश्च, लेपः च, स्रोतोव्याप्तिं करोति। प्रायः कुख्यां व्याप्नोति, नातिवेदनायुक्तः, पिडकाभिः छादितः, अतीव पीतः, रक्तः, पाण्डुः च। स्निग्धः, कृष्णः, कालुष्ययुक्तः, मलिनः, शोफयुक्तः, गुरुः, गाढपाकः, उष्णस्पर्शे प्रायः स्रावयुक्तः, स्फोटनं करोति। पक्वमांसवत्, स्फुटितस्नायुसीरया, सर्वाङ्गव्याप्तः, सर्वलक्षणयुक्तः, सर्वत्र व्याप्नुवान्, मृतगन्धयुक्तः, एषः पिच्छिलविसर्पः इति कथ्यते। बाह्यहेतोः, व्रणात्, रक्तपित्तप्रकोपात्, वातः विसर्पं करोति, कुलथगर्भसदृशैः ग्रन्थिभिः चिह्नितः। स्फोटनैः, शोथेन, ज्वरेण, वेदनया, दाहेन, रक्तरक्तेन च युक्तः। तत्र त्रयाणां दोषाणां स्रोतोसमुत्थाः साध्याः, द्वंद्वसमुत्थाः निरुपद्रवाः। सर्वदोषसमुत्थाः, मर्मव्याप्ताः, स्फुटितस्नायुसीरमांसाः, स्रावयुक्ताः, मृतगन्धयुक्ताः च असाध्याः इति श्रुतम्। एवं, भगवन्, शोथविसर्पादीनां हेतुलक्षणानि, व्याप्तिलक्षणानि च, शास्त्रानुसारतः सम्यग् उपदिष्टानि।