गरुडपुराणम्

सर्वेऽत्र रोगाः यथाक्रमं वर्ण्यन्ते। तत्र पाण्डुरोगे च क्षयरोगे च, नाभि, पादौ, मुखं, मूत्रमार्गश्च बाध्यन्ते; पुरीषं कृमिवन्मलिनं, भग्नं, श्लेष्मयुतं च निष्क्रमति। यदि पित्तग्रस्तः पित्तवर्धकद्रव्याणि भुङ्क्ते, तदा तस्य कामलारोगः जायते; पित्तं तु अन्त्राणि प्रविश्य रक्तं मांसं च दहति, निष्कर्षति च। मूत्रं नेत्रे च पीतवर्णं दृश्यते, मुखं पुरीषं च रक्तवर्णं; दाहः, विपर्यस्तपाचनम्, तृष्णा, भ्रान्तवत् रूपं, इन्द्रियाणां दुर्बलता च अनुभवति। पित्तसम्बद्धः शोथः पाण्डुरोगिणि जायते; यदि रोगः उपेक्ष्यते, तदा कठिनोपचार्याः शोथादयः, जलोदरं, तीव्रकामला च उत्पद्यन्ते। पाण्डुरोगे हरितपित्तं वा कृष्णपित्तं च संयोगे, वातपित्तयोः संमिश्रणात्, भ्रमः, तृष्णा, स्त्रीणां कामोत्कर्षः, मन्दज्वरः च दृश्यते। यदि तन्द्रा वा अग्निहानिः स्यात्, तदा तद् 'हलीमकः' इति कथ्यते; अतीव आलस्यं तस्य पूर्वरूपं भवति। शोथः मुख्यः विकारः इति उच्यते, तस्य कारणं वर्ण्यते। यदा पित्तं, रक्तं, श्लेष्मा, वातः च दूषिताः भवन्ति, तदा ते दूषितद्रव्याणि बाह्यनाड्यः गच्छन्ति। तत्र गत्वा तानि प्रवाहं रुद्ध्वा, त्वचि मांसे च शोथं स्थापयन्ति; सः सघनः, उन्नतः शोथः 'सञ्चयः' इति केचित् कथयन्ति। सर्वकारणैः, विविधरूपैः, सर्वदोषैः, तथा च अभिघातात् विषात् च, शोथाः जायन्ते। यदा सः शोथः सर्वाङ्गे व्याप्यते, तदा 'कामलारोगः' इति प्रकटः; सः विस्तीर्णः, उन्नतः, ग्रन्थिप्रायः, त्रिविधः ज्ञायते। शोथस्य सामान्यकारणं दोषविक्षोभः; विशेषतः, यः उपवासादिभिः कृशः, तस्मिन् शीघ्रं रोगः जायते। यदि अतिभारवद्, अतीव शीतं, लवणं, क्षारं, तीक्ष्णं, अम्लं शाकं वा जलं वा अधिकं भुङ्क्ते, अनियमितनिद्राजागरणं वा करोति, तदा शोथः उत्पद्यते। वेगनिग्रहः, कृष्णमांसभक्षणं, अपाचनं, श्रमः, मैथुनम्, यात्राः, वाहनैः चञ्चलता—एते सर्वे कारणानि। श्वासः, कासः, अतिसारः, अर्शः, उदररोगाः, ज्वरः, गुल्मः, आलस्यं, वमनं, हिक्का, पाण्डुरोगः, कुष्ठाद्याः च प्रसाररोगाः भवन्ति। यदा शोथः मूत्राशयस्य उपरि, अधः, मध्ये वा, केन्द्रे स्थितः, तदा यदि सर्वाङ्गे व्याप्यते 'सर्वाङ्गगः', यदि विस्तीर्णः 'सर्वगतः', यदि केवलं स्थाने 'प्रत्यप्रत्यगः' इति कथ्यते। तस्य पूर्वरूपेण श्लैष्मिकः, शिरसि अङ्गेषु च गुरुता, वातजन्यः शोथः चलः, शुष्कः, केशाः रूक्षाः, रक्तवर्णः वा कृष्णवर्णः दृश्यते। मूत्राशयस्य, सन्धीनां, मेदः च शोथः, अंगेषु स्तम्भः, वातस्य ऊर्ध्वगमनम्, श्रान्तिः, शीघ्रवृद्धिः, दुःखं च उत्पद्यते। यदि शोथः स्निग्धः, अभ्यङ्गेन शम्यते, रात्रौ लघु, दिवा महत्; त्वचि सरसपिषेण लेपनं कृत्वा स्पर्शे कम्पनं भवति। पित्तजन्ये शोथे पीत-रक्तवर्णः, शुष्कता, शीघ्रं वा न शम्यते, अन्तरतः दाहः भवति। तृष्णा, दाहः, ज्वरः, स्वेदः, भ्रमः, श्लक्ष्णता, मूर्च्छा, कामः, अतिसारः, गन्धः, स्पर्शे मृदुता च दृश्यन्ते। कण्डूः, केशाः पाण्डुः, त्वचा कठिना शीतला, गुरुता, स्निग्धता, श्लक्ष्णता, स्थैर्यं, वेदना, तन्द्रा, वमनं, मन्दाग्निः च भवन्ति। आघातात्, छेदात्, व्रणात्, शीतवातात्, अम्लवातात्, भल्लातककपिकच्छ्वादिभिः अपि शोथः जायते। तीक्ष्णशुष्कद्रव्यसंपर्केण, शोथः प्रसारितः, तीव्रदाहः, रक्तवर्णः, पित्तलक्षणैः सहितः दृश्यते। विषजन्यः शोथः दंशात्, खण्डनात्, विषसंपर्कात्, विषहीनजीवात् अपि सम्भवति। मलमूत्रशुक्रादिसंपर्कात्, विषवृक्षवातात्, विषचूर्णप्रयोगात् अपि शोथः जायते। सः शोथः मृदु, चलः, अवसन्नः, शीघ्रदाहवेदनायुक्तः, नूतनः, उपद्रवहीनः, साध्यः वा असाध्यः इति परम्परया ज्ञायते। अथ धन्वन्तरिः उवाच—अधुना प्रसाररोगाणां कारणानि कथयामि; शृणु, सुश्रुत। प्रसारः अभिघातात्, दूषितदोषात्, शोथवत् जायते। तस्य स्थानं बाह्यं उच्यते; तत्र भयात् वा श्रान्त्या वा, तीव्रतरः भवति; यः दोषः संग्रहीतः तस्य साध्यता तस्य दोषस्य स्वरूपे निर्भरति। विशेषद्रव्यैः कुपिताः दोषाः शीघ्रं शरीरं प्रविशन्ति, अन्तः वा बहिः वा प्रकटन्ति। अतितृष्णया, वेगविक्षोभेण, अनियमितव्रतैः, त्वरितमन्दाग्न्युत्पत्त्या, रोगः बहिः प्रसारयति। वातजन्ये प्रसारे वातज्वरलक्षणानि दृश्यन्ते—शोथः, स्पन्दनम्, तीक्ष्णवेदनाः, श्रान्तिः, उत्साहः च। पित्तजन्ये तीव्रगति, पित्तज्वरलक्षणानि, तीव्ररक्तवर्णः; श्लेष्माजन्ये कण्डूः, स्निग्धता, श्लेष्मज्वरलक्षणानि। दोषसंयोगे सर्वलक्षणानि तत्र संजातानि, स्वलक्षणैः संयुतानि, विस्फोटाः उपेक्ष्यन्ते; तथापि स्वेदं विस्रजन्ति, व्रणलक्षणयुक्तं। ज्वरः, वमनं, मूर्च्छा, अतिसारः, तृष्णा, भ्रमः, शोथभेदनं, अल्पपाचनं, तमः, अरुचिः, वातपित्तजन्यः च प्रसारः। सर्वाङ्गे प्रसारः, ज्वलिताङ्गारवत्, यत्र प्रसारः, तत्र तत्र व्याप्यते। यदा अङ्गाराः शान्ताः, तदा कृष्णः, नीलः, रक्तः, सञ्चितः; अग्निदग्धवत्, विस्फोटैः, शीघ्रं, त्वरितं गच्छति। यदा प्रसारः मर्मस्थानानुगतः, वातः अतीव तीव्रः, तदा अङ्गेषु वेदनाः, चेतनाहारः, तन्द्रा, श्वासविघातः च। हिक्का जायते, तदा तादृशं दशां प्राप्नोति; कदाचित् मर्मेषु पीडितः, भूमौ, शय्यायां, आसने वा शयितः। तदा संघर्षन्, दुःखितः, मनः शरीरयोः सम्मोहितः, तन्द्रायाम् जागरणदुष्करः; एषः 'अग्निसंप्रसारः' इति कथ्यते। यदा वातः श्लेष्मणा रुद्धः, तदा तं श्लेष्मं बहुधा भिन्दति, रक्तं वा; रक्तवृद्धौ त्वचा, नाड्यः, स्नायु, मांसं च बाध्यते। एवं रोगाणां विविधरूपाणि, कारणानि, लक्षणानि च धन्वन्तरिः सुश्रुताय स्नेहपूर्वकं उपदिशति।