गरुडपुराणम्

अस्य रोगस्य प्रारम्भे, धातुषु स्पर्शस्य मन्दता दृश्यते, अमपाकदोषेण गुणहानिः सम्पद्यते, रक्तं मेदः अस्थि च न्यूनं भवति, इन्द्रियाणि च दुर्बलानि स्युः। तस्याङ्गानि अपचीयमानानि इव दृश्यन्ते, हृदयं स्रवति इव, मुखं शुष्कं तृष्णया पीड्यते, कठिनता च लालनया सह जायते। तत्र तृष्णा अल्पा, शीतस्य द्वेषः, इच्छायाः अभावः, अग्निदौर्बल्यं, बलहानिः, ज्वरः, श्वासक्लेशः, कर्णशूलः, भ्रमः च दृश्यन्ते। अयं व्याधिः पञ्चविधः, पृथग्भूतदोषैः वा सर्वैः वा, मृद्भक्षणेन वा जायते; पूर्वलिङ्गानि हृदयस्पन्दनं च त्वकोद्गारश्च। तत्र भूतेच्छाया, पित्तमेहः, स्वेदाभावः, मूत्रस्य अल्पता; यदि वातेन मेदः दूष्यते, शरीरं अतीव शुष्कं, खरं, स्निग्धं च भवति। नेत्राणि, शिरायः, नखाः, मूत्रं, नेत्रद्वयं च कृष्णवर्णानि भवन्ति; श्वयथुः, गन्धरसद्वेषः, विबन्धः, विबद्धमलप्रवृत्तिः, पार्श्वे मूर्च्छा च दृश्यते। यदा पित्तप्रधाना दशा, तदा शिरसि अन्येषु च अङ्गेषु हरिद्राप्रायो ज्वरः, तृष्णा, शुष्कता, मूर्च्छा, दुर्गन्धता, शीतकामना, तिक्तता, विकृतरसः च भवन्ति। तत्र अतिसारः, आम्लता, दाहः, कफेन हृदये स्निग्धता, तन्द्रा, लवणतिक्तता, रोमाञ्चः, स्वरहानिः च। कासः वमनं च, किञ्चिदङ्गेषु लक्षणानां अपगमः, दारुणता च; पित्तवातवृद्धौ कफः तिक्तः वा मधुरः वा भवति। मेदः आदिषु दूषिते, शुष्कत्वात् रुधिरमोक्षणं योज्यते; स्रोतोभिः क्षयं कुर्यात्, तानि लक्षणानि यथापूर्वं वर्तन्ते। पाण्डुरोगे क्षयश्च, नाभौ, पादयोः, मुखे, मूत्रमार्गे च व्याप्तिः, मलः कृमिवत्, खण्डितः, पिच्छिलः च। यदि पित्तार्तः पित्तवर्धकं भक्षयति, तस्य कामलाः जायते; पित्तं कोष्ठं प्रविश्य रक्तमांसं दहति, आकर्षति च। तत्र मूत्रं नेत्रे च पीतवर्णे, मुखं मलः च रक्तवर्णे; दाहः, अग्निवैचित्र्यं, तृष्णा, मण्डूकवद्भावः, इन्द्रियदौर्बल्यं च। पित्तसम्बद्धः श्वयथुः पाण्डुरोगिणां दृश्यते; प्रमादेन श्वयथविकाराः, जलोदरी, तीव्रकामलादयः च सन्ति, यानां चिकित्सां कठिनां विदुः। यदा पाण्डुरोगे हरितपित्तं वा कृष्णपित्तं वा, वातपित्तसम्बन्धः वा, तदा भ्रमः, तृष्णा, स्त्रीणां रतिक्लेशः, मन्दज्वरः च। यदि तन्द्रा वा अग्निमान्द्यं, तद् 'हलीमक' इति कथ्यते; तेषां आलस्यं पूर्वरूपं भवति। श्वयथुः मुख्यरोगः, स इदानीं कथ्यते; यदा पित्तरुधिरकफवाताः दूष्यन्ते, ते दूषितद्रव्याणि वाहिकाशिराभ्यः बहिः नयन्ति। तत्र गमनात् स्रोतोव्याघातः, त्वग्मांसयोः श्लेषः, सघनः उन्नतः श्वयथुः 'संचय' इति केचित् प्राहुः। सर्वहेतुभिः, नानारूपैः, नानास्वभावैः, सर्वदोषैः, अभिघातात् विषात् वा, श्वयथविकारः जायते। यदा सः सर्वाङ्गं व्याप्नोति, तदा 'कामलश्वयथुः' इति; सः विस्तीर्णः उन्नतः ग्रन्थिश्च, त्रिविधः विज्ञेयः। श्वयथोः सामान्यकारणं दोषविक्षेपः, विशेषतः उपवासादिभिः क्षीणेषु शीघ्रं रोगः जायते। यदा गुरु, अतीव शीत, लवण, क्षार, कटु, आम्लशाक, जल, विपरीतस्वप्नजागरणं च सेवनं, वेगधारणं, कटिनिर्मांसभोजनं, अजीर्णं, श्रमः, मैथुनं, यात्रा, यानक्लेशः च, तदा श्वासकासातिसारार्शोऽमाशयव्याधिज्वरानिलकोष्ठलाघववमनहिक्कापाण्डुत्वक्प्रसारणानि जायन्ते। यदा श्वयथुः मूत्राशयस्य उपरि, अधः, मध्ये वा, केन्द्रे स्थितः, सर्वाङ्गगतः वा, सर्वगतः वा, प्रत्यग्भागे वा, तदनुसारं नामानि भवन्ति। तस्य पूर्वरूपाणि किञ्चित्, शिरःपार्श्वगौरवं, वातसंबन्धे चलः, रूक्षः, ताम्रः, कृष्णः च। मूत्राशयस्य, सन्धीनां, मेदसः श्वयथुः, स्तम्भः, वातोर्ध्वगमनं, श्रमः, शीघ्रवृद्धिः, शरीरदुःखं च। यदि सः स्निग्धः, अभ्यङ्गेन शम्यते, रात्रौ लघुः, दिवा गुरु; सरिष्पर्शे सरिष्पर्शे तिलतेललेपने स्पर्शे कम्पनं। पित्तजश्वयथुः पीतारूणवर्णः, शुष्कता, शीघ्रशमनाभावः, अन्तःदाहः च। तृष्णा, दाहः, ज्वरः, स्वेदः, भ्रमः, स्निग्धता, मूर्च्छा, कामः, अतिसारः, गन्धः, स्पर्शे सौम्यता च। कण्डुः, केशपाण्डुता, कठिनत्वं, शीतता, गौरवं, स्निग्धता, मृदुता, स्थैर्यं, वेदना, तन्द्रा, वमनं, अग्निमान्द्यं च। अभिघातात्, छेदात्, व्रणात्, शीतवातात्, आम्लवातात्, भल्लातककपिकच्छुप्रभावात् अपि श्वयथुः जायते। कटु, रूक्षद्रव्यसंस्पर्शात्, विसर्पणं, तीव्रदाहः, रक्तवर्णता, पित्तलक्षणानि च। विषसम्पर्कात्, दंशच्छेदसंयोगात्, विषजन्तुसंस्पर्शात्, अविषजन्तुना अपि श्वयथुः। पूयमूत्रशुक्राद्युपरिष्टाद्, विषवनस्पतिवायुसंस्पर्शात्, विषचूर्णोपयोगात् अपि। तस्य श्वयथोः सौम्यता, चलता, पतनशीलता, शीघ्रदाहवेदनासम्भवः, नवीनता, उपद्रवरहितता, साध्यत्वमसाध्यत्वं च परम्परया कथ्यते। एवमुक्ते, धन्वन्तरिः उवाच — इदानीं विसर्पादीनां हेतून् प्रवक्ष्यामि, शृणु सुष्रुत। विसर्पः अभिघातात्, दूषितदोषैः, श्वयथुवत् जायते। तस्य स्थानं बहिः उक्तं, तत्र भीतेः श्रमस्य च कारणात्, तीव्रता वर्धते; दोषविशेषात् सुतरां दुष्करः साध्यः। विशेषदोषैः प्रेरिते दोषाः शीघ्रं शरीरं प्रविशन्ति, अन्तर्गताः वा बहिः प्रकटन्ते। अतिव्याप्ततृष्णया, वेगविघातात्, प्रवृत्तिवैचित्र्यात्, अग्निहान्याः सहसा, रोगः बहिः प्रसारयति।