गरुडपुराणम्

शृणु, भगवन्, यथाऽत्रोक्तं गदस्य प्रवृत्तिः लक्षणानि च विविधानि सन्ति। यदा उदरं जलपूरितं भवति, स्निग्धस्पर्शं कम्पमानं च शीत्कम्पवद्वा कम्पनं च, तदा स्थिरं स्निग्धं च बकोदरं जायते, यः स्रोतांसि निरुद्ध्य तिष्ठति। सर्वे च स्वस्थधातवो यदा उपेक्षिताः विकृताश्च भवन्ति, तदा पच्यमानाः अपच्यमानाश्च द्रवाः सन्धीन् स्रोतांसि च द्रावयन्ति। स्वेदः अपि यदा निरुद्धः अन्तःस्थिता द्रवाः च गाढाः स्युस्तदा एव सः द्रवः उदरं पूरयति, तेन च उदररोगः जायते। तदनन्तरं, उदरं गुरु स्थिरं वृत्तं पीडितं च भवति, न च शब्दं करोति; दुर्बलं तीव्रं च, स्पर्शे स्रोतसि स्पन्दनं च दृश्यते। यदा उदरस्थाः शिराः अदृश्याः भवन्ति, तदा सः सर्वेषां वातपित्तकफप्लीहानिलसन्निपातोदकरोगाणां लक्षणं स्मृतम्। यदा च जन्मतः एव जलं तिष्ठति पितृमातृदोषेण, अवरोधलक्षणयुक्तं च, तानि सर्वाणि जातोदकरोगाणि अतीव दुष्कराणि स्युः। धन्वन्तरिरुवाच—शृणुष्व इदानीं पाण्डुरोगस्य श्लेष्मणश्चोत्पत्तिं विस्तरेण वक्ष्यामि। यदा पित्तप्रधानाः दोषाः पूर्वोक्तहेतुभिः कुप्यन्ति, न च बलवता वायुणा प्रेर्यन्ते, तदा ते दशसु धमनिषु स्थित्वा सर्वगात्रेषु व्याप्नुवन्ति। ते त्वक्-रक्त-श्लेष्म-मांसानि दूषयित्वा सारभागे स्थित्वा, त्वच्चर्मणि विविधान् वर्णान् उत्पादयन्ति। सः रोगः स्वयम् हरिद्राभः, तेषु भागेषु अतीव पीतिमान्, तदा गम्भीरः सञ्जायते, गौरवं च जनयति। तत्र स्पर्शे मृदुत्वं, अपक्वदोषेण गुणहानिः, रक्तमांसास्थिषु क्षयः, इन्द्रियदौर्बल्यं च दृश्यते। अङ्गानि च पतनवत्, हृदयं द्रवतीव, मुखं शुष्कं, जिह्वा क्लिन्ना, जडता च भवति। तृष्णा अल्पा, शीतद्वेषः, इच्छाभावः, जठराग्निहानिः, दुर्बलता, ज्वरः, श्वासक्लेशः, कर्णशूलः, भ्रमश्च दृश्यते। अयं रोगः पञ्चविधः, पृथक् दोषैः संयुक्तः, मृत्तिकाभक्षणात् च जायते; पूर्वलक्षणानि हृदयोद्वेगः त्वग्दौर्बल्यं च। क्षुधाहानिः, पीतमेहः, स्वेदनाशः, अल्पमूत्रता च; वायुनाऽभिहते स्नेहे शरीरं अतीव शुष्कं, खरं, स्निग्धं च भवति। नेत्रशिरानखमूत्राणि कृष्णानि, शोफः, गन्धरसद्वेषः, विबन्धः, विबद्धवर्चः, पार्श्वमूर्च्छा च स्यु:। पित्तप्रधानस्य ज्वरो हरितपीतः शिरसि च अन्यत्र च दृश्यते; तृष्णा, शोषः, मूर्च्छा, दुर्गन्धः, शीतकाम्यता, तिक्तता, विकृतरसः च। अतिसारः, अम्लता, दाहः, श्लेष्मणा हृदयस्य स्निग्धता, तन्द्रा, लवणतिक्तरसः, रोमाञ्चः, स्वरह्रासः च। कासः, वमनं च, किञ्चिद् रोगलक्षणानि सम्पूर्णतया अपि नश्यन्ति, अतीव दुःसहानि च भवन्ति; यदा पित्तवातौ अतीव कुप्यन्ति, श्लेष्मा तिक्तः वा मधुरः वा भवति। स्निग्धादीन् धातून् दूषयित्वा, शुष्कत्वात् रक्तमोक्षणं युक्तम्; स्रोतांसि क्षीणानि, पूर्वलक्षणानि च तिष्ठन्ति। पाण्डुरोगे क्षयेषु च, नाभिपादमुखमूत्रमार्गेषु विकारः, कृमिवद् विगलितं विबद्धं च मलमिश्रितं विगृह्य निर्गच्छति। यदि पित्तार्तः पित्तवर्धकं भक्षयति, तर्हि तस्मिन् कामलारोगः जायते; पित्तं तु आन्त्रेषु प्रविश्य रक्तमांसं दहति, निष्कर्षति च। मूत्रं नेत्रं पीतम्, मुखमलम् रक्तवर्णं, दाहः, अग्निमान्यं, तृष्णा, मण्डूकवदाकारः, इन्द्रियदौर्बल्यं च। पाण्डुरोगे पित्तसंबद्धः शोफः, प्रमादात् शोफादयो दुष्कराः रोगाः, जलोदरी च तीव्रा कामला च जायते। यदा पाण्डुरोगे हरितपीते पित्ते, वातपित्तसंयुक्ते, भ्रमः, तृष्णा, स्त्रीषु रतिक्लेशः, मन्दज्वरश्च दृश्यते। तन्द्रा, जठराग्निहानिः, तद् हलीमकः; अतीव आलस्यं पूर्वलक्षणम्। शोफः मुख्यरोगः, स च इदानीं कथ्यते—पित्तरक्तश्लेष्मवाताः दूषिताः दूषितद्रव्याणि वाहयन्ति वाहिनीषु। तानि तत्र स्थाप्य प्रवाहं निरुध्य त्वक्मांसयोः शोफं स्थापयन्ति; स शोफः सघनः उन्नतः, किञ्चिद् ग्रन्थिमान् च, केचित् तं संग्राह्यं वदन्ति। सर्वहेतुभिः, विविधरूपैः, सर्वदोषैः, अभिघातविषात् च, शोफाः जायन्ते। यदा सर्वगात्रेषु व्याप्यते, स कामलारोगः; सः विस्तीर्णः, उन्नतः, ग्रन्थिमांश्च, त्रिविधः ज्ञेयः। शोफस्य सामान्यकारणं दोषविक्षोभः; विशेषतः क्षीणकर्मणां शीघ्रं रोगः जायते। यः अतीव गुरु वा अतीव शीतं वा, लवणं क्षारं कट्वम्लशाकं जलं वा, अनियमितनिद्राजागरं वा सेवते, तस्य रोगः स्यात्। विग्रह्यमानानां वेगनिग्रहात्, कठोरमांसभक्षणात्, अजीर्णात्, श्रमात्, मैथुनात्, यात्रायाः, यानक्लेशात् च रोगः स्यात्। श्वासः, कासः, अतिसारः, अर्शः, उदररोगः, ज्वरः, आनाहः, आलस्यं, वमनं, हिक्का, पाण्डुता, कुष्ठानि च स्यु:। यदा शोफः मूत्राशयस्य उपरि, अधः, मध्ये, वा केन्द्रे स्थितः, सर्वाङ्गगः वा, सर्वगतः वा, प्रतिप्रत्यग् वा, तदनुसारं नाम्ना निर्दिश्यते। पूर्वलक्षणानि तु छिन्ने, शिरसि अङ्गेषु च गौरवं, वातजः शोफः चलः, शुष्कः, खरकेशः, रक्तवर्णः वा कृष्णवर्णः वा। मूत्राशयस्य, सन्धीनां, मेदसश्च शोफः, स्तम्भः, वायोः ऊर्ध्वगमनं, श्रमः, शीघ्रं चोपद्रवः, शरीरपीडायुक्तः। यदि शोफः स्निग्धः, अभ्यङ्गेन शम्यते, रात्रौ लघुः, दिवा गुरु; तैललेपनात् कण्टकवत् स्पर्शः। पित्तजः शोफः पीतारुणवर्णः, शुष्कः, न शीघ्रं शम्यते, अन्तः शरीरं दहति। तत्र तृष्णा, दाहः, ज्वरः, स्वेदः, भ्रमः, स्निग्धता, मूर्च्छा, इच्छालाघवम्, अतिसारः, गन्धः, स्पर्शे मृदुता, सौम्यता च दृश्यते। एवं भगवन्, विविधहेतुभिः, दोषविक्षोभेण च, उदररोगाः, पाण्डुरोगः, शोफः च यथोक्तलक्षणैः जायन्ते, यथाऽत्र शास्त्रे निर्दिष्टम्।