गरुडपुराणम्

अथ कथायाम्— यदा अधोवायुः उदरस्थः कुपितः भवति, तदा मलम् पित्तम् कफं च बन्धयति, ज्वरं तथा वेदनां जनयति। तस्य उदरवायोः कारणात् कासः श्वासः उरःशूलः शिरःशूलः नाभिस्थः पार्श्वशूलः बद्धवृत्तिः अल्पाहारः वमनं च जायते। उदरं दृढैः नीलरक्तवर्णैः शिराभिः आच्छादितं भवति; नाभ्युपरि गवापुच्छसदृशः आकारः दृश्यते। यदा उदरं अस्थिखण्डैः वा अन्यैः परदेशीयैः पदार्थैः विदारितं भवति, तदा यकृत् अन्यानि च अङ्गानि क्षयम् यान्ति, तस्मात् छिद्रात् द्रवः प्रवहति। यदि गुदे कच्चता वा दाहः अस्ति, तदा मलः अल्पः, दुर्गन्धः, श्लैष्मिकः, पीतः, रक्तयुक्तः च भवति। शेषः पदार्थः उदरं पूरयति, अतिशयम् क्लेशं जनयति; सः नाभ्यधः वृद्धिं यति, शीघ्रं जलरूपं गृह्णाति। यदा दोषाः अत्यधिकं वृद्धिं यान्ति, शरीरं व्याप्य, श्वासः तृष्णा भ्रमः च सह, तदा 'छिन्नोदर' इति कथ्यते; अपराः तं 'स्रावः' इति वदन्ति। ये जनाः तैलयुक्तं भोजनं कृत्वा, ततः अकस्मात् दूषितं खाद्यं सेवन्ति, अतीव जलपानं कुर्वन्ति, दुर्बलाग्नयः, कृशाः, अतीव शुष्काः च सन्ति—यदा वायुः स्वमार्गे बाध्यते, कफः जलात् घनः भवति, ततः एव जलम् वृद्धिं यति, तस्य सारात् बिन्दुः उत्पद्यते, संचितः भवति। तस्मात् विकारात् उदरवृद्धिः जायते, तृष्णा, श्लेष्मप्रवाहः, शूलः, कासः, श्वासः, अल्पाहारः, विविधवर्णाः शिराः च प्रसारं यान्ति। यदा उदरं जलपूर्णं, स्पर्शे स्निग्धं, कम्पितं, कम्पनसदृशं, तदा स्थिरं स्निग्धं 'बकोदर' नाम्ना उत्पद्यते, मार्गान् रुद्ध्वा तिष्ठति। यदा सर्वे स्वस्थद्रव्याः उपेक्ष्यन्ते, विकृताः च सन्ति, पक्तम् अपक्तम् च द्रव्यम् सन्धिषु मार्गेषु च द्रवत्वं यान्ति। यदा स्वेदः अपि रुद्धः, आन्तरद्रव्यं घनं, तदा तद्रव्यम् उदरं पूरयति, उदररोगं जनयति। गुरुः उदरः स्थिरः, गोलाकारः, क्षतः, निःशब्दः, दुर्बलः, तीव्रः, मार्गे स्पर्शे स्पन्दनं करोति। उदरस्थशिराणां लोपः सर्वेषां प्रकाराणां लक्षणं इति निर्दिष्टम्—वातपित्तकफप्लीहसन्निपातजलोदराणां च। यदा जन्मतः एव जलम् अस्ति, पितृमातृप्रभावात्, मार्गे बाधा लक्षणानि च दृश्यन्ते, तानि सर्वाणि जातोदरा रोगाः अतीव कठिनाः इति मन्यन्ते। ततः धन्वन्तरिः उवाच—शृणु तु श्वित्रोदरयोः उत्पत्तिं, वक्ष्यामि त्वां सावधानम्। यदा पूर्वोक्तहेतोः पित्तप्रधानाः दोषाः कुप्यन्ति—यदि तं तीव्रः वायुः न प्रेरयति, सः स्थाने स्थित्वा दशसु नाडिषु गत्वा सर्वं शरीरं व्याप्नोति। सः त्वचा रक्तं कफं मांसं च दूषयित्वा, सारस्थले स्थित्वा, त्वचि मांसि च विविधवर्णान् उत्पादयति। सः स्वयम् हरिद्रासदृशः पीतः, तेषु अतीव पीतता, तदा तीव्रः रोगः आगत्य, गुरुत्वं जनयति। स्नेहे स्पर्शे शैथिल्यं, अपक्वद्रव्ये गुणहानिः, अल्पं रक्तं, अल्पं मेदः, अल्पं अस्थि, दुर्बलाः इन्द्रियाणि च भवन्ति। अङ्गानि शोषसदृशानि, हृदयम् गलति, मुखं शुष्कं, जडता, लाला च दृश्यते। अल्पतृष्णा, शीतद्वेषः, अल्पकामः, दुर्बलाग्निः, दुर्बलः, ज्वरयुक्तः, श्वासदोषः, कर्णशूलः, भ्रमः च सन्ति। अयं रोगः पञ्चधा, पृथक् दोषैः वा सर्वैः वा, मृत्तिकाभक्षणेन च, तस्य पूर्वलक्षणं हृदयस्पन्दनं त्वच्याश्च शुष्कता। अल्पाहारः, पीतमुत्रः, स्वेदाभावः, अल्पमूत्रः; यदि मेदः वातेन दूष्यते, तदा शरीरं अतीव शुष्कं, रूक्षं, स्निग्धं च भवति। नेत्राणि, शिराः, नखाः, मूत्रम्, नेत्राणि च कृष्णानि; श्वायामः, गन्धरसद्वेषः, शुष्कवृत्तिः, पार्श्वे मूर्च्छा च। पित्तप्रधानः ज्वरोऽपि शिरसि अन्यत्र च पीतहरितवर्णः; तृष्णा, शुष्कता, मूर्च्छा, दुर्गन्धः, शीतकामता, तिक्तता, विकृतरसः च। विबन्धः, अम्लता, दाहः, कफात् हृदयस्य स्निग्धता; तन्द्रा, लवणता, विकृतरसः, रोमाञ्चः, स्वरहानिः च। कासः, वमनम् च, कदाचित् लक्षणानि सर्वथा नश्यन्ति, अतीव कठिनानि; यदा पित्तं वातं च कुप्यन्ति, कफः तिक्तः वा मधुरः वा भवति। मेदः आदीनि दूषयित्वा, शुष्कतया रक्तमोक्षणं विधीयते; मार्गक्षयः, पूर्ववत् लक्षणानि च। पाण्डुरोगक्षययोः नाभिः, पादः, मुखं, मूत्रमार्गः च पीडितः; मलः कृमिवत् खण्डः, श्लेष्मयुक्तः, भग्नः च निष्क्रियते। यदि पित्तार्तः पित्तवर्धकं सेवनं करोति, तदा तस्य कामलाः जायन्ते; पित्तम् अन्त्रेषु प्रविश्य, रक्तं मांसं च दहति, आकर्षति। मूत्रं नेत्रं च पीतः, मुखं मलः च रक्तः; दाहः, विकृताग्निः, तृष्णा, भ्रूणसदृशः रूपः, दुर्बल इन्द्रियाणि च। पित्तसंबद्धः शोथः पाण्डुरोगार्तस्य जायते; उपेक्षया, शोथः च अन्यः च, उपचारकठिनः, जलोदरः, तीव्रकामलः च। यदा पाण्डुरोगः हरितरक्तयुक्तः, वातपित्तसम्बद्धः, तदा भ्रमः, तृष्णा, स्त्रीणां रतिकामता, मंदज्वरः च। यदि तन्द्रा वा अग्निहानिः, तदा 'हलिमकः' इति कथ्यते; अतीव आलस्यं तस्य पूर्वरूपम्। शोथः प्रमुखः विकारः इति वर्ण्यते; यदा पित्तं रक्तं कफं वातं च दूष्यन्ते, ते दूषितद्रव्यं बाह्यशिराभ्यः नयन्ति। तत्र स्थाप्य, प्रवाहं रुद्ध्वा, त्वचि मांसि च शोथः स्थूलः, ऊर्ध्वः, ग्रन्थिसदृशः च, 'आसन्नः' इति केचित् वदन्ति। सर्वहेतोः, विविधरूपवर्णात्, सर्वदोषैः, आघातात् वा विषात् वा, एवं शोथाः जायन्ति। यदा एषः सर्वं शरीरं व्याप्नोति, तदा 'कामजकामला' इति प्रकटते; विस्तीर्णः, ऊर्ध्वः, ग्रन्थिसदृशः, त्रिविधः इति प्रसिद्धः। एवं शास्त्रे उक्तानि रोगलक्षणानि, कारणानि, विकाराणि च, यथाक्रमं प्रकटितानि।