गरुडपुराणम्

अत्यधिकवृद्ध्या तु गात्रं कठिनं शीतलस्पर्शं गुरु स्थिरं च भवति, सर्वदोषप्रकोपमापद्य मलैः तैरेव दूषितं दृश्यते। सर्वे मलाः सर्वविधदूषणैः दूषिता रक्तेन मिश्रिताः सञ्जाताः, ते च उदरप्रदेशमुपेत्य विकाररूपं यान्ति, क्षयमूर्च्छाविभ्रमादिकान् जनयन्ति। एतेषां दोषाणां संयोगात् उदररोगत्रयं सञ्जायते, यत् शीघ्रं पच्यते, अतिदारुणं च भवति, शीतवातसंस्पर्शे विशेषेण वृद्धिं लभते। अतिपानभोजनात्, चित्तक्षोभात्, अयुक्ताहारपानात्, अनुपयुक्तपेयसेवनात्, वान्त्याद्युपघातात् च, वामभागे स्थितः प्लीहा स्वस्थानात् वृद्धिं लभते। रक्ताद्युपधात् तस्य वृद्धिः पीडां जनयति। स प्लीहा शिलासमानः, अतीव कठिनः, कूर्मपृष्ठोपमः, शनैः शनैः वृद्धिं गच्छन् उदरमधिकं व्याप्नोति। तत्र श्वासकासतृष्णादारुण्यमुखगौरवोदरशूलज्वरमूर्च्छावमथुवमनदाहमोहाः सह भवन्ति। रक्तरञ्जितः स प्लीहा नीलपीतवर्णश्छायया सहितः, वातोर्ध्वगमनं, छर्दिः, मूर्च्छा, तीव्रतृष्णा, सततम् ज्वरश्चोपजायते। गुरुत्वाल्पपिपासाकठिनत्वावरोधविभ्रमैः प्लीहा वामतो दक्षिणं च गच्छति। यदा यकृत् पीड्यते, सदा च मलमुद्गारो न भवति, तदा दुःसहसंज्ञकानि लक्षणानि, अन्यानि वा वेदनाजनकानि वातोर्ध्वगमनानि जायन्ते। अपानेऽत्यधिकप्रकोपे उदरस्थे, मलपित्तकफसंयमः जायते, तदा ज्वरशूलौ भवतः। कासश्वासोरोवेदनाशिरःशूलनाभिपार्श्वशूलमलावरोधारुचिवमनानि वातप्रकोपात् सञ्जायन्ते। उदरं स्थूलनिलीननीलरक्तनाड्युपचितं भवति, नाभ्युपरि गव्यातपुच्छाकारः चिन्हं दृश्यते। यदि किञ्चिदस्थिशकलादिना उदरं विदारितं, तदा यकृत् प्रभृतयः अवयवाः विक्रियन्ते, तस्मात् छिद्रात् स्रावः प्रवहति। यदि गुदप्रदेशे कच्चिद्दाहः स्यात्, तदा मलः अल्पः, दुर्गन्धः, पिच्छिलः, पीतः, रक्तयुक्तश्च भवति। शेषमलं उदरं पूरयति, तेन तीव्रपीडा जायते, नाभ्यधस्तात् वृद्धिं लभते, शीघ्रं च जलीभवति। यदा दोषाः अतीव वृद्धिं गच्छन्ति, सर्वगात्रं व्याप्नुवन्ति, श्वासक्लेशतृष्णाविभ्रमैः सहितं भवति, तदा तदुदरं 'विदारितं' इति कथ्यते, अन्यैः 'स्राविणम्' इति चोच्यते। ये च स्नेहपानात् अनन्तरम् अपथ्यसेविनः, अतीव जलपानिनः, मंदाग्नयः, कृशा अतिशुष्कदेहिनश्च भवन्ति— यदा वातो मार्गात् निरुद्धः, कफः च जलेन घनः, तदा स एव जलः वृद्धिं गच्छति, तस्मात् सारात् बिन्दुः जायते, स च सञ्चीयते। तस्मात् विकारात् उदरवृद्धिः सञ्जायते, तृष्णा, स्रावः, शूलं, कासः, श्वासः, अरुचिः, नानावर्णनाड्यः च व्याप्नुवन्ति। यदा जलपूरितमुदरं, स्निग्धस्पर्शं कम्पमानं कम्पनवत्, तदा स्थिरस्निग्धं 'बकोदरं' भवति, सrotसि मार्गनिरोधकं च। यदा सर्वे स्वस्थधातवः उपेक्ष्यन्ते, विक्रियन्ते, तदा पक्तापाकरसाः सन्धीनाम् अपि सrotसाम् अपि सन्धिषु स्रविष्यन्ति। स्वेदेऽपि मार्गनिरोधे, अन्तर्वेगे च घने, स एव स्रावः उदरं पूरयति, तेन उदररोगः सञ्जायते। गुरुः स्थिरः वर्तुलः पीडितः नादशून्यः उदरः, स दुर्बलः, तीव्रः, सrotसि स्पर्शनकाले स्पन्दमानः दृश्यते। यदा उदरे नाड्यः अदृश्यन्ते, तदा सर्वेषां वातपित्तकफप्लीहान्नविविधोदकजविकाराणां लक्षणं स्यात्। यदा जन्मतः एव जलं, मातापित्रोः प्रभावात्, सrotसाम् आवरोधलक्षणयुक्तं, तानि सर्वाणि जातोदकजानी उदररोगाणि अतीव कृच्छ्रसाध्यानि स्यु:। धन्वन्तरिरुवाच—अथ श्वित्रोदरस्यान्तर्भावं श्रृणु, यथावद् कथयामि। ये पूर्वोक्तहेतुभिः पित्तप्रधानाः दोषाः प्रकोपं यान्ति—यदि स बलवता वायुनाऽनुद्दूतः स्वस्थाने स्थित्वा दशसु सrotस्सु व्याप्य शरीरे सर्वत्र प्रसृत्य— त्वक् रक्तकफमांसानि दूषयित्वा, रसे स्थित्वा, त्वक्कफमांसेषु विविधवर्णान् जनयति। स एव हरिद्राभः, तेषु अतीव पीतवर्णः च, तदा तद्रोगः गुरुता उपनयति। स्पर्शे मृदुत्वं, अपक्वदोषप्रभावात् गुणहानिः, रुधिरस्नेहमज्जादीनां न्यूनता, इन्द्रियदौर्बल्यं च भवति। अङ्गानि गलितवत्, हृदयं द्रवतीव, मुखं शुष्कं, जडता स्तम्भः च, स्रावोऽपि जायते। अल्पतृष्णः, शीतद्वेषी, अल्पकामः, मंदाग्निः, दुर्बलः, ज्वरयुक्तः, श्वासक्लेशी, कर्णशूलयुक्तः, भ्रमयुक्तश्च भवति। एष रोगः पञ्चधा, पृथक् पृथग्दोषैः, सर्वदोषैः, पङ्कभक्षणेन च सञ्जायते; पूर्वलक्षणानि हृदयोद्वेगः त्वक्शोषः च। अरुचिः, पीतमेहः, स्वेदाभावः, अल्पमूत्रता च; वाते स्निग्धे शरीरे अतीव शुष्कता, रूक्षता, स्निग्धता च दृश्यते। नेत्रनाड्यग्रहणीमूत्रेक्षणानि कृष्णानि भवन्ति; श्वयथुर्द्वेषो गन्धरसयोः, विबन्धः, पार्श्वमूर्च्छा च। पित्तप्रधानः ज्वरः शिरसि पीतहरितवर्णः, तृष्णा, शोषः, मूर्च्छा, दुर्गन्धता, शीतकाम्यता, तिक्तता, विकृतरसता च। अतिसारः, अम्लता, दाहः, कफात् हृदयस्नेहः, तन्द्रा, लवणता, विकृतरसता, रोमाञ्चः, स्वरहानिः च। कासः, वमनं च, कदाचित् सर्वलिङ्गनाशः, स च सुदुर्निवार्यः; यदा पित्तवातौ अतीव प्रकोपं गच्छतः, कफः तिक्तो मधुरो वा भवति। स्नेहादीन् धातून् दूषयित्वा शुष्कतया रक्तमोक्षणं विधेयम्; तेन सrotसां क्षयः जायते, यथापूर्वं लक्षणानि तिष्ठन्ति। एवं दोषवृद्धिप्रभावात् उदररोगश्च श्वित्ररोगश्च, लक्षणैः सहितः, शरीरं बाधते इति।