गरुडपुराणम्

जलस्थानेषु सर्वत्र मृत्युर्भवति, तत्र विलापः निष्फलः। उदरं जालकवद् शिराभिः आवृतं गुञ्जनध्वनिं करोति। नाभिः बाधिता स्यात्, तत्र दाबः उत्पद्यते, विनष्टा च भवति; वातेन हृदि, कटि, नाभि, गुद, वङ्क्षणेषु पीडा जायते। वायुः शब्देन निर्गच्छति, अल्पमूत्रं वहति; अतिपिपासो नास्ति, मुखं च व्यक्ते स्वादरहितं भवति। वातोदररोगे हस्तपादमुखोदराणि श्वयथुना पीड्यन्ते; वङ्क्षण, पार्श्व, उदर, कटि, पृष्ठ, संधिषु वेदना जायते। शुष्ककासः, शरीरवेदना, अधस्ताद् गुरुत्वं, मलसञ्चयः च दृश्यते; त्वचा कृष्णा वा रक्तवर्णा, मुखं स्वादरहितं भवति। यदा उदरं वेदनया विदारितं, शिराः नीलकृष्णवर्णाः प्रसारिताः सन्ति; उदरं फुल्लं सति विचित्रध्वनिं करोति। अत्र वायुः सर्वतो गच्छन् वेदनां शब्दं च जनयति; पित्तोदरे ज्वरः, मूर्च्छा, दाहः, मुखे तिक्तता च दृश्यते। भ्रमः, अतिसारः, त्वचा च अन्येषु अङ्गेषु पीतता; शिराः पीता वा ताम्रवर्णा, स्वेदः, उष्णता, दाहः च सन्ति। धूमवर्णता, स्पर्शे सौम्यता, शीघ्रं विनाशः च दृश्यते; कफोदरे गुरुत्वं, स्वेदः, श्वयथुना च भवति। निद्रालुता, अस्वस्थता, अल्पपिपासा, श्वासकष्टता, कासः, त्वचा पाण्डुता च दृश्यते; उदरं धूम्रं, स्निग्धं, श्वेतकृष्णशिराभिः आवृतं भवति। अतिक्रमे कठोरं, शीतस्पर्शं, गुरुत्वं, दृढता च स्यात्; सर्वदोषाः प्रवर्तन्ते, तेषां मलैः उदरं मलिनं भवति। सर्वमलाः सर्वदोषैः रक्तेन मिश्रिताः संघ्रियमाणाः; उदरं प्राप्त्वा विकारं यान्ति, क्षयः, मूर्च्छा, भ्रमः च जनयन्ति। ते त्रिविधमुदररोगं उत्पादयन्ति, यः शीघ्रं पच्यते, अतीव तीव्रः भवति; विशेषतः शीतवातेन वर्धते। अतिपानं, विक्षेपः, अयुक्तं भोजनपानं, अयुक्तं पेयं, वमनाद्युपक्रमेण वा— एतेषु कारणेषु— तत्र स्प्लीनः वामपार्श्वे स्थितः स्थानात् वर्धते; रक्तादि द्रव्येण वर्धितः सः वेदनां जनयति। कठोरः शिलावद्, अतीव दृढः, कूर्मपीठवद् उन्नतः स्यात्; शनैः वर्धमानः उदरं व्याप्नोति। श्वासकष्टता, कासः, तृष्णा, स्वादरहितं मुखं, फुल्लता, ज्वरः, पाण्डुता, मूर्च्छा, वमनं, दाहः, भ्रमः च सन्ति। रक्तवर्णः वा विविधवर्णः, नीलपीतसङ्क्रान्तः; वातोर्ध्वगमः, हृल्लासः, मूर्च्छा, तीव्रतृष्णा, नित्यज्वरः च सहचरः। गुरुत्वं, अल्पपिपासा, कठोरता, अवरोधः, भ्रमः च कारणात् स्प्लीनः वामपार्श्वात् दक्षिणपार्श्वं गच्छति। यदा यकृत् पीडितम्, शाकं गुदे स्थिरं तिष्ठति, तदा दुःसहैः लक्षणैः कष्टं अनुभवति, वा अन्यैः वेदनायुक्तैः ऊर्ध्वगमैरपि। यदा उदरस्थः आपानवायुः कुपितः शाकं, पित्तं, कफं बध्नाति, ज्वरः, वेदना च जनयति। कासः, श्वासकष्टता, उरःपीडा, शिरोवेदना, नाभिपार्श्वयोः वेदना, विबन्धः, अल्पपिपासा, वमनं— एते वातोदरे कारणभूताः। उदरं दृढं, नीलरक्तशिराभिः आवृतं भवति; नाभ्युपरि गोपुच्छवद् आकृतिर्दृश्यते। यदा अस्थिखण्डादिभिः उदरं विदारितं, यकृत् अन्यानि च विक्रियन्ते, तेषु छिद्रेषु द्रवः निर्गच्छति। यदा गुदे कच्चुकता वा दाहः, शाकं अल्पं, दुर्गन्धं, श्लक्ष्णं, पीतं, रक्तयुक्तं भवति। अवशिष्टं शाकं उदरं पूरयति, तीव्रं कष्टं जनयति; नाभ्यधः वर्धमानं शीघ्रं जलरूपं भवति। दोषाः अतीव वर्धमानाः शरीरं व्याप्य, श्वासकष्टता, तृष्णा, भ्रमः च सह, एतत् 'छिद्रुदरम्' इति कथ्यते; अन्ये 'स्रावम्' इति वदन्ति। ये तैलपानात् अनारोग्यभोजनं सहसा सेवन्ते, अतीव जलपानं कुर्वन्ति, दुर्बलाग्निः, कृशः, अतीव शुष्कः च— तत्र वायुः स्वमार्गे बाधितः, कफः जलात् घनः, तदेव जलं वर्धते, तस्मात् सारात् बिन्दुः उत्पद्यते, सञ्चीयते। तस्मात् विकारात् उदरश्वयथुना जायते, तृष्णा, श्लेष्मस्रावः, वेदना, कासः, श्वासकष्टता, अल्पपिपासा, विविधवर्णशिराभिः प्रसारिताः। यदा उदरं जलपूर्णं, सौम्यस्पर्शं, कम्पनं, विक्षेपसदृशं कम्पनं च, तदा स्थिरं स्निग्धं 'बकोदरम्' उत्पद्यते, मार्गान् अवरुद्ध्वा तिष्ठति। यदा सर्वे स्वस्थद्रव्याः उपेक्षिता विक्षिप्ताः, पच्यमानमपकच्यमानं द्रव्यम् अपि सन्धिषु मार्गेषु च द्रवत्वं यान्ति। यदा स्वेदः अपि अवरुद्धः, अन्तःद्रव्यम् घनं, तदेव द्रव्यम् उदरं पूरयति, उदररोगं जनयति। गुरु उदरं स्थिरं, गोलाकारं, आहतं, शब्दं न जनयति; दुर्बलम्, तीव्रम्, मार्गस्पर्शे स्पन्दनं करोति। उदरे शिराणां लोपः सर्वेषां लक्षणं कथ्यते— वात, पित्त, कफ, स्प्लीन, संयुक्त, जलोदररोगेषु। यदा जन्मतः जलं तिष्ठति, पितृमातृप्रभावात्, अवरोधलक्षणैः सह, तद् जातोदरं अतीव दुष्करं मन्यते। धन्वन्तरिः उवाच— शृणु तु पाण्डुत्वस्य श्वयथुनः च उत्पत्तिं, कथयामि ते। यदा पित्तप्रधानाः दोषाः पूर्वोक्तैः कारणैः कुप्यन्ति— यदि तं तीव्रः वायुर्न नयति, तदा सः दशसु नाडिषु स्थित्वा सर्वं शरीरं व्याप्नोति। त्वचं, रक्तं, कफं, मांसं च दूषयित्वा, सारस्थले स्थित्वा, त्वचि मांसे च विविधवर्णं जनयति। स्वयं हरिद्रावद् पीतः, तेषु भागेषु अतीव पीतता; यदा अयं तीव्रः रोगः आघातं करोति, गुरुत्वं जनयति।