गरुडपुराणम्

धन्वन्तरिः सुश्रुतं प्रीत्या सम्बोध्य एवं कथयति—“शृणु, सुश्रुत, उदररोगाणां हेतून् विस्तरेण प्रवक्ष्यामि। सर्वे रोगा विशेषतः मंदेऽग्नौ जायन्ते, किन्तु उदररोगाः तु मंदेऽग्नौ विशेषेण प्रवर्धन्ते। अन्येऽपि रोगा, येऽधुना न निश्चिता, मलसंच्छयात् जायन्ते; यदा चोर्ध्वगमनवायुश्चाधोगमनवायुश्च रुद्धौ स्याद्, तदा ते चलन्ति, चञ्चलत्वेन प्रवहन्ति। एते प्राणापानवायून् दूषयन्तः मांससन्धिषु क्लेशं कुर्वन्ति, ततोऽभ्यन्तरमुदरस्य श्वयथुं जनयन्ति, अष्टधा प्रकाशन्ते। पृथग्वा संयुक्तदोषैः, प्लीह्नः श्लेष्मणः, व्रणरसैर्वा सह, ये पीडिताः, ते जिह्वोष्ठशुष्काः, सर्वाङ्गोदरस्फीताः च भवन्ति। गमनशक्त्यभावः, बलक्षयः, रुच्यभावश्च, वातेन उदरं पूरितं, तेन भूतप्रायवपुषः दृश्यन्ते, एते लक्षणानि ज्ञेयानि। क्षुध्यभावः, सर्वान्नद्वेषः, दाहश्च जायते; अजीर्णं च पच्यमानं न विवेक्तुं शक्नोति, तेन अमधुरं भक्षयति। अथ शरीरबलं क्षीयते, श्वासो लघुर्भवति, कर्माणि न्यूनानि; मनः विषयेषु निवर्तते, शोकश्च क्षयोऽपि जायते। मूत्राशय-सन्धिषु सततम् आर्तिः, लघ्वन्नेनापि, जायते; जरा च अजीर्णं च उदररोगे बलक्षयम् आवहन्ति। मन्दता, आलस्यं, स्वयमेव निद्रा, न्यूनविसर्गः, मंदाग्निः, दाहः, श्वयथुर्बधिरता च, विशेषतः जलसंपर्के। सर्वत्र जलस्थले मृत्युः, तत्र विलापः निष्फलः; उदरं जालकवद् शिराभिः छन्नं, गुञ्जानिरुतं करोति। नाभिः रुद्धा, तत्र पिडनं स्याद्, विनाशोऽपि; वातेन हृदय, कटी, नाभि, गुद, वङ्क्षणेषु पीडा। वातः शब्देन निष्क्रामति, मूत्रं न्यूनं वहति; नाति-तृष्णा, मुखं च निरसवद् भवति। वातोदररोगे हस्तपादमुखोदरश्वयथुर्भवति; वङ्क्षण, पार्श्व, उदर, कटी, पृष्ठ, सन्धिषु पीडा जायते। शुष्ककासः, अंगशूलः, अधःगुरुत्वं, मलसञ्चयः, त्वक् कृष्णा वा रक्तवर्णा, मुखं च निरसवद्। यदा उदरं वेदनया विदारितं, तदा नीलकृष्णा शिराः प्रसृताः; वातेन पूरिते, उदरं विचित्रशब्दं करोति। अत्र वातः सर्वदिशं पीडनं शब्दं च करोति; पित्तोदरे तु ज्वरः, मूर्च्छा, दाहः, तिक्तता च मुखे। भ्रमः, अतिसारः, त्वक्त्वगादीनां पीतता; शिराः पीता वा ताम्रवर्णाः, स्वेदः, दाहः, दाहबोधः च। धूम्रवर्णता, कोमलस्पर्शता, शीघ्रक्षयः च; श्लेष्मोदरे तु गुरुत्वं, स्वेदः, श्वयथुश्च। तन्द्रा, क्लेशः, रुच्यभावः, श्वासक्षयः, कासः, त्वग्वर्णहीनता; मेदः, तेलवद् उदरं, श्वेतकृष्णशिराभिः आच्छन्नं। अधिकवृद्धौ तु कठिनं, शीतस्पर्शं, गुरुत्वं, स्थैर्यं च; सर्वदोषप्रकोपः, तैः दूषितैरपि मलैः संक्लिष्टं। सर्वे मलाः, सर्वदोषदूषिताः, रक्तेन मिश्रिताः, संचिताः; ते उदरं प्राप्य विकारं यान्ति, क्षय, मूर्च्छा, भ्रमं च जनयन्ति। त्रिविधमुदररोगं ते उत्पादयन्ति, शीघ्रपाकं, अतिदारुणं; विशेषतः शीतवातसंयोगे तस्य वृद्धिः। अतिपानात्, चञ्चलत्वात्, अयुक्तान्नपानात्, अयुक्तपेयात्, वमनाद्युपघातश्च—एतेषां कारणात्। प्लीहा वामपार्श्वे स्थितः, स्वस्थानात् वृद्धिम् आप्नोति; रक्तेन वा अन्यैः रसैः वृद्धः, पीडां जनयति। सः शिलावत् कठिनः, अतिकठिनः, कूर्मपृष्ठवत् उत्तुंगः; शनैः शनैः वर्धमानः, उदरं व्याप्नोति। श्वास, कास, तृष्णा, मुखदौर्गन्ध्यं, उदरपूरणं, ज्वरः, पाण्डुता, मूर्च्छा, वमन्, दाह, भ्रमः च। रक्तवर्णः, चित्रवर्णः, नीलपीतकान्तिः; वातोर्ध्वगमनं, छर्दिः, मूर्च्छा, तीव्रतृष्णा, स्थिरज्वरः च। गुरुत्वेन, रुच्यभावेन, कठिनत्वेन, अवरोधेन, भ्रमेण च, प्लीहा वामतो दक्षिणं गच्छेत्। यदा यकृत् दूष्यते, मलः सदा गुदे तिष्ठति, तदा दुःखदायकानि लक्षणानि, कठिननामानि, वा अन्यानि क्लेशजनकानि वातोर्ध्वगमनानि जायन्ते। तदा अपानवायुः उदरे प्रकोपं गच्छन्, विबद्धं मलपित्तकफं करोति, ज्वरं पीडां च जनयति। कासः, श्वासः, उरःशूलः, शिरःशूलः, नाभिपार्श्वशूलः, विबन्धः, रुच्यभावः, वमनं—एतानि उदरवातेन जायन्ते। उदरं दृढनीलरक्तशिराभिः आच्छन्नं, नाभ्युपरि गव्यातपुच्छवत् आकृतिः दृश्यते। यदा उदरं अस्थिभिर्वा अन्यैः काष्ठैः विदारितं, तदा यकृत्-आदीनि अवक्षीयन्ते, तैः छिद्रैः रसः स्रवति। यदि गुदे कच्चुकदाहः वा स्यात्, मलः अल्पः, दुर्गन्धः, पिच्छिलः, पीतः, रक्तयुक्तः च भवति। यत् शेषं, तत् उदरं पूरयति, अतिदारुणं दुःखं जनयति; नाभ्यधः वर्धमानः, शीघ्रं जलस्वरूपं गृह्णाति। यदा दोषाः अतिवृद्धाः, सर्वं शरीरं व्याप्नुवन्ति, श्वास, तृष्णा, भ्रमश्च सह, तदा ‘विदारितमुदरं’ नाम, अन्यैः ‘स्रावोदरं’ इति कथ्यते। ये जनाः तैलाभ्यङ्गानन्तरं तिक्तान्नं सहसा सेवन्ते, अतिक्रमेण जलं पिबन्ति, मंदाग्नयः, कृशाः च; यदा वातः स्वमार्गात् निरुद्धः, श्लेष्मा जलेन घनः, तदा तदेव जलं वर्धते, तस्मात् सारात् बिन्दुः जायते, संचितः भवति। तस्मात् विकारात् उदरश्वयथुः जायते, तृष्णा, श्लेष्मस्रावः, पीडा, कास, श्वास, रुच्यभावः, विविधवर्णशिराव्याप्तिः च दृश्यते।” इति धन्वन्तरिना सुश्रुताय उदररोगाणां लक्षणकारणादीनि सम्यग् प्रतिपादितानि।