गरुडपुराणम्

एवं गर्भाशये शुष्कता जायते, योनिस्थानस्य प्रकाशनं, च्छर्दि, तृष्णा, स्तन्यस्य दर्शनं, कामवशेन आचारः च दृश्यन्ते। शनैः शनैः वातस्य संयोगेन पित्तं गर्भाशये सञ्चीयते, तेन वातपित्तसम्भूताः गुल्माः तत्र जायन्ते। तत्र गर्भाशये, विशेषतः रक्तवाहिनिषु, तीव्रः वेदना, योनिस्रावः, दुर्गन्धः, ज्वलनवृद्धिः च भवति। कदाचित् सः गुल्मः गर्भवत् दृश्यते; एते सर्वे मैथुनात् उत्पद्यन्ते, परिपक्वे च ते विद्रधिं यान्ति। सः गुल्मः दूषितरक्तमूलकत्वात् शीघ्रं पच्यते, अतः क्षिप्रं दाहं विनाशं च जनयन् विद्रधीति कथ्यते। यदा गुल्मः गम्भीरे तिष्ठति, तदा मूत्राशये दाहः, प्लीहानि वेदना, अग्निहानिः, बलहानिः, विकृतवेगः वा दृश्यते। बहिः पार्श्वे तु गुल्मे, नातिवेदना, किं तु वर्णवैकल्यं, कासः, बाह्यवृद्धिः वा भवति। सशूलः सतीव्रवेदनः उदरस्य महद्विवृद्धिः दृश्यते; ऊर्ध्वाधः वायोः अवरोधेन, तद् उदरवात इति कथ्यते। सः किल गुल्मः कोशकारः, ग्रन्थिमान्, मुसलोपमः वा दृश्यते; सर्वलक्षणयुक्ते तु मुसलोपमगुल्मः स्यात्। कोलाभ्यः उत्पन्ने गुल्मे वातवेदनया जठरशब्दः, विबन्धः, अल्पाहारसन्तोषः, अग्निमांद्यं, आतोपः च जायते। कोशाकारोत्पीडनं, अग्निहानिः—इत्येतानि गुल्माभिसन्धानलक्षणानि। धन्वन्तरिः उवाच—अधुना उदररोगकारणानि वक्ष्यामि, शृणुष्व सुश्रुत। सर्वे रोगाः विशेषतः अग्निमांद्ये उत्पद्यन्ते, किन्तु उदररोगाः तु विशेषेण। अन्ये अपि रोगाः, अपि अनिर्णीताः, दोषसञ्चयात् जायन्ते; ऊर्ध्वाधः वायोः अवरोधेन ते विक्षिप्यन्ते, अनियमेन प्रवहन्ति। ते प्राणापानयोः दुष्ट्या मांससन्धिषु व्याप्य, उदरवृद्धिं कुर्वन्ति, अष्टधा प्रकटन्ते। केचित् पृथक् दोषैः, केचित् संयुक्तैः, प्लीहा, वङ्क्षण, वृणात् वा स्रावैः, तृष्णारुचिसन्तप्ताः, सर्वाङ्गोदरस्फीताः च भवन्ति। गतिसामर्थ्याहीनाः, बलरुचिहीनाः, वातोदरस्फीतपार्श्वाः, प्रेताकाराः इति लक्षणानि ज्ञेयानि। अल्पभोजनरुचिः, सर्वान्नद्वेषः, दाहश्च जायते; पच्यमानमपच्यमानं च न विवेक्तुं शक्नोति, तेन अपथ्यं खादति। शरीरबलस्य हानिः, श्वासक्लेशः, अल्पविक्रमः, इन्द्रियविषयत्यागः, शोकक्षयश्च स्यात्। मूत्राशयसन्धिषु निरन्तरवेदनाः, लघुभोजनसति अपि; उदररोगे जरायाम्, अजीर्णे च बलहानिः। आलस्यं, प्रमादः, स्वयमेव निद्रा, अल्पमलत्यागः, मन्दाग्निः, दाहः, शोथः, उदरवृद्धिः, जलसम्भवे विशेषतः। सर्वेषु जलस्थानेषु मृत्युः, तत्र शोकः व्यर्थः; उदरं जालकवद्रक्तनाड्युत्थानं शब्दं करोति। नाभिः अवरुद्धा, उत्पीड्य, नश्यति; वातेन हृदयं, कटि, नाभि, गुद, वङ्क्षणेषु वेदना। वातः शब्देन निष्क्रामति, अल्पमूत्रत्यागः; नात्यर्थमभिलाषः, मुखस्य अरुचिः। वातोदरे हस्तपादमुखोदरशोथः, वङ्क्षणपार्श्वोदरसन्धिवेदनाः। शुष्ककासः, शरीरशूलः, अधःगौरवम्, मलसञ्चयः; त्वक् कृष्णा वा रक्तवर्णा, मुखस्य अरुचिः। उदरस्य विदारणे, नाड्यो नीलकृष्णवर्णाः विस्तीर्णाः; अतिपीडिते उदरं विचित्रशब्दं करोति। अत्र वातः वेदनां शब्दं च करोति, सर्वदिक् सञ्चरन्; पित्तोदरे ज्वरः, मूर्च्छा, दाहः, मुखे तिक्तता। भ्रमः, अतिसारः, त्वक् पीतवर्णा, नाड्यः पीता वा ताम्रवर्णाः, स्वेदः, उष्णता, दाहश्च। धूमवर्णता, स्निग्धस्पर्शः, शीघ्रविपाकः; कफोदरे गौरवम्, स्वेदः, शोथः। निद्रा, अस्वस्थता, अरुचिः, श्वासक्लेशः, कासः, वर्णह्रासः; उदरं धूमिलं, स्निग्धं, श्वेतकृष्णनाड्युत्थानं च। अतिक्रमे कठिनं, शीतस्पर्शं, गुरुः, स्थिरः; त्रिदोषप्रकोपः, दोषमलसंयुक्तं। सर्वे मलाः सर्वदोषदूषिताः, रक्तसंयुक्ताः, उदरं प्राप्य विक्रियाम् आपादयन्ति, क्षयमूर्च्छाभ्रमं च। ते त्रिविधमुदररोगं जनयन्ति, यः शीघ्रं पच्यते, अतीव तीव्रः; शीतवातप्रभावे विशेषेण वर्धते। अतिभोजनात्, चेष्टात्, अपथ्याशनपानात्, प्रतिकूलपानात्, वमनोपक्रमात् वा। प्लीहा वामपार्श्वे स्थित्वा, रक्ताद्युपचये, वर्धते, वेदनां च जनयति। सः कठिनः शिलोपमः, अतीव स्थिरः, कूर्मपृष्ठवत् उन्नतः; शनैः शनैः उदरं व्याप्नोति। श्वासक्लेशः, कासः, तृष्णा, मुखे कषायता, उदरवृद्धिः, ज्वरः, पाण्डुता, मूर्च्छा, वमनं, दाहः, भ्रमः च। रक्तपिङ्गलवर्णः, नीलपीताभः, वातोर्ध्वगमनं, च्छर्दि, मूर्च्छा, तीव्रतृष्णा, सततम् ज्वरः च। गौरवात्, अरुचौ, कठिनत्वात्, अवरोधात्, भ्रमात्, प्लीहा अपि वामात् दक्षिणं गच्छति। यदा यकृत् बाध्यते, मलः च सदा गुदे तिष्ठति, तदा दुःखदायकानि लक्षणानि, दुर्नामानि, वा अन्यानि क्लेशदायकानि वातोर्ध्वगमनात् जायन्ते। एवं शास्त्रे निर्दिष्टानि उदररोगलक्षणानि धन्वन्तरिना सुश्रुताय प्रोक्तानि।