गरुडपुराणम्

शृणु, भगवन् सुश्रुत! यदा मूत्राशयमध्ये, नाभौ, हृदि वा पार्श्वे गुल्मः नाम रोगः जायते, तदा तस्य हेतुः विशेषतः वातः भवति। तत्र शिरःशूलः, ज्वरः, प्लीहायाः च कोलाभ्यन्तरस्य च शब्दः दृश्यते। स गुल्मः सूच्यग्रवद् वेदनां जनयति, पुरीषस्य नाशः, मूत्रस्य च स्रवणदौर्लभ्यं, अङ्गानां मुखपादयोः च शोथः, अग्निहानिः च जायते। वातप्रकोपात् त्वचः शुष्कता कृष्णता च भवति, चञ्चलता च जायते। अस्य रूपं न निश्चितं, विविधानि दुःखानि उत्पादयति। गुल्मः स्फुरति, सर्पति च, इव पिपीलिकाभिः आवृतः। यदि पित्तेन उत्पद्यते, तदा दाहः, अम्लता, मूर्च्छा, अतिसारः, स्वेदः, तृष्णा, ज्वरः च दृश्यन्ते। सर्वाङ्गेषु पीतिमा, शोथः, गांडाः च स्यात्; कफः क्षीणो वा प्रवृद्धो वा स्वस्थानं दहति इव। कफप्रकोपात् गुरुत्वं, अरुचिः, अपसर्पणं, शिरःशूलः, ज्वरः, नासारोधः, आलस्यं, छर्दिः, त्वचः पाण्डुता वा कृष्णता च भवति। स गुल्मः गम्भीरः, कठिनः, गुरुः, गर्भशिशुवत् गर्भाशये स्थितः इव दृश्यते। ये स्वस्थाने स्थिताः अन्तः सञ्चरन्ति, ते अनारोग्याः स्युः। द्विदोषसंयोगात्, मिश्रकारणात् वा ये गुल्माः उत्पद्यन्ते, ते तीव्रपीडाः, दाहयुक्ताः, शीघ्रं पक्वाः, घनाः, उन्नताः च भवन्ति। रक्तगुल्मः तु स्त्रीषु एव जायते, विशेषतः रजःकाले वेदनायुक्ता वा याः स्त्रियः, तासु एव। यदि स्त्री रजःकाले क्रुद्धा संभोगं कुर्यात्, तदा तस्याः वायुः मासे मासे यः रजः गर्भाशये प्रतिष्ठितः तं निवारयति। ततः गर्भाशयस्य शोषः, योनिदर्शनं, छर्दिः, तृष्णा, स्तन्यप्रादुर्भावः, कामयुक्तं चाचरणं जायते। शनैः शनैः वायोः संसर्गेण पित्तं गर्भाशये सञ्चीयते, तत्र वातपित्तसम्भूतं गुल्मं उत्पादयति। तत्र गर्भाशये, विशेषतः रक्तवाहिन्यां, तीव्रा वेदना, योनिस्रावः, दुर्गन्धः, दाहः च भवति। कदाचित् स गुल्मः गर्भवत् दृश्यते, सर्वे अपि एते संभोगात् उत्पद्यन्ते, पक्वे च विद्रधीभूतिं यान्ति। स गुल्मः शीघ्रं पक्वः, दूषितरक्तनिष्पन्नः, त्वरया दाहं नाशं च करोति, तस्मात् सः विद्रधीति कथ्यते। यदा गुल्मः गम्भीरदेशे स्थितः, तदा मूत्राशये दाहः, प्लीहायां वेदना, अग्निहानिः, बलक्षयः, अथवा वेगवैकृतिः भवति। यदि गुल्मः बहिः पर्श्वभागे भवेत्, तदा वेदना न स्यात्, केवलं वर्णवैकृतिः, कासः, अधिको वा शोथः दृश्यते। संकोचेन, तीव्रपीडया च उदरमत्यर्थं फुल्लं भवति; यदा वातः ऊर्ध्वं वा अधः वा निरुद्धः, तदा तस्य नाम उदावर्तः। सः कञ्चुकवत्, ग्रन्थिमान्, मुसलाकारः वा दृश्यते; सर्वलक्षणयुक्तः मुसलाकृतिगुल्मः इति कथ्यते। यदि गुल्मः पक्वाशयात् जायते, वातदुःखेन, तदा अतिप्रश्वासः, विबन्धः, अल्पे भोज्ये तृप्तिः, अग्निमांद्यं, कोलशब्दः च स्यात्। कञ्चुकवत् फुल्लमुदरं, अग्निहानिः—एते गुल्मारम्भलक्षणानि। धन्वन्तरिरुवाच—अधुना उदररोगाणां हेतूं वक्ष्यामि, शृणु, सुश्रुत। सर्वे रोगाः, विशेषतः अल्पाग्नौ, उदररोगाः च, जायन्ते। अन्ये अपि अविशिष्टाः रोगाः दूषितदोषैः सम्पद्यन्ते; यदा वातौर्ध्वाधः निरुद्धौ, तदा ते विकृतगमनं कुर्वन्ति। ते प्राणापानौ दूषयित्वा, मांससन्धिषु व्याप्य, उदरपार्श्वयोः शोथं कुर्वन्ति, अष्टधा भेदेन प्रादुर्भवन्ति। पृथग्वा संयुक्तदोषैः, प्लीहा, वङ्क्षण, व्रणोदकैरपि, तेषां मुखताल्वोष्ठाः शुष्काः, सर्वाङ्गशोथः च भवति। गत्यबलारुचिहीनाः, वातफुल्लोदरा, प्रेतसदृशाः, एतानि लक्षणानि ज्ञेयानि। अल्पे भोज्ये अपि, जठराग्निहानिः, सर्वभोजनद्वेषः, दाहः च जायते; पच्यमानं अपच्यमानं च न विवेक्तुं शक्नोति, तेन अपथ्यं खादति। शरीरबलक्षयः, श्वासक्षयः, अल्पविक्रमः, इन्द्रियेषु विरागः, शोकः, क्षयः च भवति। मूत्राशयसंयुक्तेषु, यथाऽल्पभोजनं, तथाऽपि वेदना, जङ्घायाः जठरस्य च सन्धिषु, वृद्धावस्थायाम्, अजीर्णे च, बलक्षयः स्यात्। गौरवं, आलस्यं, स्वतन्त्रनिद्रा, अपसारः, मंदाग्निः, दाहः, शोथः, फुल्लता च, विशेषतः जलसंयोगे, दृश्यन्ते। जलदेशे मृत्युर्भवति, तत्र विलापः व्यर्थः; उदरं जालवत्, नाड्याजालयुक्तं, शब्दं करोति। नाभिः निरुद्धा, तत्र संकोचः, नाशः च भवति; वातेन हृदि, कटौ, नाभौ, गुदे, वङ्क्षणे च वेदना। वातः शब्देन निष्क्रामति, मूत्रं च अल्पं; तृष्णा नास्ति, मुखं अरसम्। वातज उदररोगे, हस्तपादमुखोदरशोथः, वङ्क्षणपार्श्वजठरकटिपृष्ठसन्धिषु वेदना। शुष्ककासः, सर्वाङ्गशूलम्, अधःगौरवम्, मलसञ्चयः, त्वचः कृष्णता वा रक्तिमा, मुखे अरसता च दृश्यते। यदा उदरं वेदनया विदारितम्, श्यावनाड्यः प्रसृताः स्युः; फुल्लोदरे शब्दः अपूर्वः भवति। अत्र वातः सर्वदिशं वेदनां शब्दं च करोति। पित्तज उदररोगे, ज्वरः, मूर्च्छा, दाहः, तिक्तता च मुखे भवति। भ्रमः, अतिसारः, पाण्डुता, नाड्यः पीता वा ताम्रा, स्वेदः, दाहः, शरीरदाहः च दृश्यते। धूम्रवर्णता, मृदुत्वं, शीघ्रक्षयः च स्यात्। कफज उदररोगे, गौरवम्, स्वेदः, शोथः, निद्रा, क्लेशः, अरुचिः, श्वासः, कासः, त्वचः पाण्डुता च भवति। उदरं तु धूम्रम्, स्निग्धम्, श्वेतकृष्णनाड्याच्छन्नं च दृश्यते। एवं गुल्माद्युदररोगाणां लक्षणानि, हेतवः च धन्वन्तरिना सुश्रुताय सम्यगुक्तानि।