गरुडपुराणम्

यदा रोगः, विशेषतः गुल्मरूपः, उपेक्षितो भवति, तदा तस्य वृद्धिः जायते—गात्रे गम्भीरः ग्रन्थिः, उदरस्य उत्कोचः, पीडा, विविधरोगाश्च दृश्यन्ते। यदा रोगः अत्यन्तमुपतप्यते, तदा अन्तः शब्दः उत्पद्यते, स चोर्ध्वं गच्छति, शिरसि पुनः श्वयथुं जनयति। रक्तस्य अयं वृद्धिः, वातवृद्धिसदृशी, दुर्भिकरः; शुष्काः, कृष्णाः वा रक्तवर्णाः नाड्यः, ऊर्णया यथा वातायते, तथा आच्छाद्यन्ते। वातः, अष्टधा, दोषैः समन्वितः, शरीरमुपतप्यते; स्त्रीणां तु रजःदोषात् अष्टमः प्रकारः जायते। तत्र ज्वरः, मूर्च्छा, अतिसारः, वान्तिः, अन्ये च विकाराः भवन्ति; कृशः सन् अपि बली, शीतलः, क्षुधितश्च भवति। यः खादति, पिबति, उपवासं करोति, जलक्रीडां वा, स दुर्बलप्रत्ययः स्यात्, रोगं च संप्रचोदयति। यदि तैलाभ्यङ्गः स्वेदनं वा, शोषणोपचारः वा क्रियते, शुद्धेः हानिर्भवति, न वा सम्पद्यते, कम्पनं वा जायते—तदा मलाः वातप्रधानाः भवन्ति, पृथक् पृथक् वा, रक्तेन मिश्रिताः सर्वत्र, वातमार्गानुसारीणः। वातः, ऊर्ध्वाधोमार्गयोः अवरोधं कृत्वा, पीडां जनयति; तत्र ग्रन्थिः, स्पर्शे उष्णा, श्वयथुसदृशी दृश्यते। क्षयात्, कफमलावरोधात्, स्रोतसां रोधात् वा, वातः उदरे आश्रयं कृत्वा, शुष्कत्वात् कठिनः भवति। स्वस्थानस्थः सः दूष्यते; परस्थानस्थः परदोषैः दूष्यते; तदा कफः मलैः सह पिण्डवत् मिश्रं भवति। अयं गुल्मः इति कथ्यते, यो मूत्राशये, नाभौ, हृदि, पार्श्वे वा स्थितः; वातकृते गुल्मे शिरोवेदना, ज्वरः, प्लीहा, अन्त्रशब्दः च दृश्यते। तत्र सूत्रसदृशी वेदना, विबन्धः, मूत्रकृच्छ्रता; अङ्गानां, मुखपादयोः श्वयथुः, अग्निनाशश्च। वातात् त्वचः शुष्का, कृष्णा च, चञ्चलता च जायते; अस्थिररूपेण, विविधानि वेदनारूपाणि जनयति। ग्रन्थिः कम्पते, सर्पति, यथा पिपीलिकाभिः आच्छादिता; पित्तात् दाहः, अम्लता, मूर्च्छा, अतिसारः, स्वेदः, तृष्णा, ज्वरश्च। पाण्डुत्वं सर्वाङ्गेषु, श्वयथुः, अर्बुदानि च सन्ति; कफः क्षीयते, वा प्रकोपं याति, स्वस्थानं दहति इव। कफदोषे गुरुत्वं, स्वादहानिः, निमज्जनसदृशः अनुभवः, शिरःशूलः, ज्वरः, नासारोधः, आलस्यं, छर्दिः, त्वचि पाण्डुता वा कृष्णता च। तत्र गुल्मः गम्भीरः, कठिनः, गुरुश्च, गर्भशिशुसदृशः; ये स्वस्थाने तिष्ठन्ति, ते अन्तः सञ्चरन्ति, ते च प्रायः प्राणघ्नाः। द्विदोषसंयुक्ताः गुल्माः, मिश्रहेतुकाश्च, तीव्रपीडादाहजनकाः, शीघ्रं पक्वाः, घनाः, उन्नताश्च। रक्तगुल्मः तु स्त्रीषु एव जायते, स चासाध्यः, विशेषतः या स्त्री रजःकाले पीडिताः, योनिरोगयुक्ताः च। यदि स्त्री रजःकाले क्रुद्धा सम्प्रयुङ्क्ते, तदा वातः रजःनिरोधं करोति, यो मासे मासे योनौ प्रतिष्ठितः। ततः योनौ शुष्कता, जननाङ्गस्य प्रकाशः, छर्दिः, आकाङ्क्षा, स्तन्यप्रकर्षः, कामात्मकवृत्तिः जायते। शनैः शनैः वातसंयोगात् पित्तं योनौ संचितं भवति, तत्र गुल्मः वातपित्तजन्यः उत्पाद्यते। गर्भाशयस्य, रक्तनाड्यः च, महती वेदना, योनिस्रावः, दुर्गन्धः, दाहवृद्धिः च दृश्यते। किञ्चिद्गुल्मः गर्भसदृशः; एते सर्वे मैथुनात् जायन्ते, पच्यमानाः विद्रधीं यान्ति। सः गुल्मः शीघ्रं पच्यते, दूषितरक्तमूलकः; अतः दाहविनाशकारित्वात् विद्रधीति कथ्यते। यो गुल्मः गम्भीरे स्थितः, तत्र मूत्राशये दाहः, प्लीहायाम् वेदना, अग्निहानिः, बलक्षयः, असामान्यवेगः वा। बहिर्दरपरिश्रये तु, नातिवेदना, किंचित् वर्णविकारः, कासः, बहिः श्वयथुर्वा। सङ्कोचेन, अतीव वेदनया, उदरस्य उत्कोचः जायते; वातोर्ध्वाधोमार्गनिरोधे तन्मण्डूकमिति कथ्यते। तद्वित्तसञ्चयसदृशं, ग्रन्थिगर्भं, मुसलोपमं वा भवति; सर्वलक्षणयुक्तं मुसलगुल्ममिति निर्दिश्यते। कोलोनात् उत्पन्ने गुल्मे, वातपीडया, अतिशयमुद्गारः, विबन्धः, अल्पभोजनात् तृप्तिः, अग्निमांद्यं, अन्त्रशब्दः च। वित्तसञ्चयसदृशः उत्कोचः, अग्निहानिः—एते गुल्मारम्भलक्षणानि। एवमुक्ते, धन्वन्तरिः उवाच—अधुना उदररोगहेतून् वक्तुमिच्छामि; शृणु सुष्रुत। सर्वे रोगाः विशेषतः दुर्बलाग्नौ जायन्ते; उदररोगाः तु अतिशयेन। अन्ये रोगाः अपि, अप्रत्यक्षलक्षणाः, दूष्यसञ्चयात् जायन्ते; ऊर्ध्वाधोवायोः अवरोधात् ते चञ्चलाः सन्तः असम्यक् प्रवर्तन्ते। ते प्राणापानयोः दूषणं कृत्वा, मांससन्धिषु व्यापादं जनयन्ति; तेन उदरवृद्धिः, उदरशूलः, अष्टधा विकारः दृश्यते। पृथग्वा संयुक्तदोषैः, प्लीहा, वङ्क्षण, क्षतजलं वा, तैः पीडितः जनः शुष्कतालुः, ओष्ठशुष्कः, सर्वाङ्गोदरश्वयथुः च भवति। गत्याभावः, बलहानिः, अल्पभोजनात् उदरवृद्धिः, प्रेतसदृशः रूपेण, एते लक्षणानि ज्ञेयाः। अल्पक्षुधिः, सर्वभोजनवैरस्यं, दाहपीडाः च; पच्यमानमप्यपच्यमानं न विवेक्तुं शक्नोति, अपथ्यं खादति। शरीरबलक्षयः, श्वासशैथिल्यम्, अल्पचेष्टा; इन्द्रियविषयत्यागः, शोकः, क्षयश्च। मूत्राशयसन्धिषु नित्यपीडा, लघुभोजनात् अपि; उदररोगे, जरसा, अजीर्णेन च बलहानिः। आलस्यं, प्रमादः, स्वयंगतनिद्रा, अल्पमलप्रवृत्तिः, मन्दाग्निः; दाहः, श्वयथुः, उत्कोचः, विशेषतः जलसेवने। एवं गुल्माद्युदररोगस्य विविधकारणं, लक्षणानि च, शास्त्रवचोभिः धन्वन्तरिप्रणीतं सुष्रुताय प्रतिपादितम्।