गरुडपुराणम्

स्तनयोः शूलं स्यात् वा न वा, तद्बहिः शोषरूपस्य लक्षणं; स्त्रीणां रक्तस्य सूक्ष्मभावात् कुमारीषु तद् न दृश्यते। यदा वातः कोपितो भवति वा मार्गनिरोधेन बाध्यते, तदा शिश्नमूलदेशे श्लेष्मा जायते; स श्रोत्रौ लिङ्गयोश्च गच्छन्, वृषणकोशस्य महद्वृद्धिं जनयति। स वातः संपीड्य नाड्यः कोशे वर्धयति, तत्र सञ्चितदोषः स्नेहे निषेव्यते, स च रोगः सप्तविधमूर्त्या श्लेष्मयुक्तः प्रादुर्भवति। वातेन किञ्चिद्बाह्याभ्यन्तरयोः मूत्रमार्गस्य पार्श्वयोः श्लेष्मा स्यात्, स वातपूरितः, कठिनस्पर्शः, शुष्कः, दाहकारी च दृश्यते। पित्तेन पक्ते तस्मिन्नेव श्लेष्मणि, स सञ्जातः अञ्जनफलसमः, दाहश्चोष्णता पूयश्च दृश्यन्ते; कफेन तु, स श्लेष्मा गुरुः, स्निग्धः, कण्डुः, कठिनः, अल्पवेदनाश्च। रक्तेन तु, स श्लेष्मा कृष्णवर्णः, पिडकाभिः संवृतः, वृद्धिलक्षणयुक्तः; कफस्नेहेन स श्लेष्मा वर्धते, मृदुः, पक्वतालफलोपमश्च। यो मूत्रं नित्यं धारयति, तस्य मूत्रस्य गमनात् लोभाभावः, स्थैर्यस्य च ह्रासः, सौम्यगमनस्य च क्षोभः जायते। मूत्रस्य अधस्तात् विघ्नः, वृषणयोः श्वयथुश्च, वातवृद्धिः, शीताम्भसि निमज्जनाच्च। पुरीषमूत्रयोः धारणेन, अङ्गानां च विक्षेपेण, यदा प्राणाः शरीरान्तर्गताः विक्षिप्यन्ते, तदा वातः कुपितः रक्तं अधः प्रेषयति; सन्धौ तु ग्रन्थिसदृशः श्लेष्मा जायते। यदा स श्लेष्मा उपेक्ष्यते, तदा गुल्मवृद्धिः, शूलः, विविधरोगाश्च; अत्यन्तपीडायां, आन्तरः शब्दः, मूर्ध्नि पुनः श्लेष्मवृद्धिः। एष रक्तवृद्धिः असाध्या, वातवृद्धिसदृशी, शुष्ककृष्णारुणनाड्युक्ता, रोमपटलवत् संवृता। वातः अष्टधा, दोषैः विविधैः संयुक्तः, सञ्चीयते; स्त्रीषु रजःदोषात् अष्टमः प्रकारः जायते। ज्वरमूर्च्छाप्रवणादिभिः कृतपीडायां, कृशः सन्, बलयुक्तः शीतः, क्षुधितश्च भवति। यः अन्नपानेन, उपवासप्लवनादिभिः, दुर्बलेंद्रियः सन्, रोगं प्रवर्धयति। स्नेहस्वेदनाभ्यां, शोषणेन वा, शुद्धेः हान्या वा, संकोचेन वा, तस्य विबन्धाः वातप्रधानाः, पृथक् वा रक्तयुताः, वातगत्यनुसारं शरीरमुपगच्छन्ति। वातः ऊर्ध्वाधोमार्गनिरोधेन शूलं जनयति; गुल्मः स ज्वलनस्पर्शः, श्लेष्मरूपः। क्षयात्, कफपुरीषनिरोधात्, स्रोतोविघ्नात् वा, वातः उदरमाश्रित्य, शुष्कत्वात् कठिनः भवति। स्वस्थानस्थोऽपि कुप्यति, परस्थानस्थोऽपि; तदा कफः मलैः सह मिश्रितः, पिण्डवत् दृश्यते। एष गुल्मः मूत्राशये, नाभौ, हृदि, पार्श्वे वा स्थितः; वातेन जातः शिरःशूलं, ज्वरं, प्लीहान्तरशब्दं च जनयति। सुईसदृशः शूलः, मलविघ्नः, मूत्रकृच्छ्रता, अङ्गमुखपादश्वयथुश्च, अग्निहानिश्च। वातेन त्वचः शुष्कता, कृष्णता, चेष्टानाशश्च दृश्यते; स रूपनिश्चयहीनः, नानाविधशूलप्रदः। स गुल्मः कम्पते, सर्पति, पिपीलिकोपमः; पित्तेन दाहः, अम्लता, मूर्च्छा, अतिसारः, स्वेदः, तृष्णा, ज्वरश्च। सर्वाङ्गेषु पीतिमा, श्लेष्मश्च, श्लेष्मपाकः, स्थानदाहः च दृश्यते। कफेन गुरुत्वं, स्वादहानिः, पतनाभासः, शिरःशूलं, ज्वरः, नासाविघातः, आलस्यं, छर्दिः, त्वचि विवर्णता वा कृष्णता। गुल्मः गम्भीरः, कठिनः, गुरुश्च, गर्भशिशुसदृशः; स्वस्थाने स्थिताः अन्तः सञ्चरन्ति, ते च प्रायः अनुपचार्याः। द्विदोषोत्थाः, संकीर्णहेतुकाः गुल्माः, तीव्रपीडा, दाहयुक्ताः, शीघ्रपक्वाः, घनवृद्धयः च। रक्तगुल्मः असाध्यः, केवलं स्त्रीषु जायते, विशेषतः रजःशूलिन्यां, योनिरोगयुक्तायां वा। यदि स्त्री रजःकाले कोपेन सह मैथुनं कुर्यात्, तदा तस्याः वायुः योन्यां स्थितं मासे मासे प्रवृत्तं रजः निवारयति। तद्वशात् योन्यां शुष्कता, जननाङ्गस्य प्रकाशः, छर्दिः, अभिलाषः, स्तन्यप्रादुर्भावः, कामनया प्रेरितं चरितं च दृश्यते। शनैः शनैः वातसंयोगेन, पित्तं योनौ सञ्चीयते, तया तस्याः वातपित्तोत्थाः गुल्माः सञ्जायन्ते। तत्र योनौ तीव्रशूलं, रक्तनाड्यां विशेषतः, योनि स्रावः, दुर्गन्धः, दाहवृद्धिश्च। कदाचित् स गुल्मः गर्भसदृशः; एते सर्वे मैथुनात् जाताः, पक्ते च, शोषरूपं प्राप्नुवन्ति। स शीघ्रं पच्यते, दूषितरक्तमूलकः; अतः शीघ्रदाहनाशकारित्वात् शोषरूपः इति कथ्यते। गुल्मः यदा गम्भीरे, तदा मूत्राशये दाहः, प्लीहायां शूलः, अग्निहानिः, बलहानिश्च। बहिः पार्श्वे स्थिते, अल्पशूलः, किंचित् विवर्णता, कासः, बाह्यश्लेष्मवृद्धिर्वा दृश्यते। आकुञ्चनव्यथा, तीव्रशूलयुक्तं, उदरस्य महद्वृद्धिः, वातस्य ऊर्ध्वाधःनिरोधे, तद् उदावर्तः इति स्मृतम्। स धनकोशवत्, ग्रन्थिसदृशः, मुसलोपमः वा; सर्वलक्षणयुक्तः स मुसलगुल्मः इति कथ्यते। कोष्ठोत्थे, वातशूलात्, अतिप्रश्वासः, विबन्धः, अल्पाशनता, अग्निसद्भावः, अन्त्रशब्दश्च दृश्यते। एवं भगवन्, गुल्मादिरोगाणां विविधरूपाणि, दोषसंयोगात्, स्थानभेदाच्च, स्त्रीणां च विशेषलक्षणानि, आयुर्वेदशास्त्रे प्रकटितानि।