गरुडपुराणम्

स्निग्धया, श्रद्धया च, शृणु आयुर्वेदस्य गदपादे वर्णितं रक्तजन्यं पित्तलक्षणानां, विशेषतस्त्रीषु, तस्य च रोगोत्पत्तिं शस्त्रादिभिः क्षतजेन रक्तेन। यदा व्रणात् उत्पन्नं रक्तं वातेन सञ्चालितं भवति, तदा तद् पित्तं प्रकोपयति, पित्त-रक्तलक्षणानि उत्पादयति, विविधविकारयुक्तं विद्रधिं जनयति। तत्र, यत्र यत्र पीडायाः स्थानं, तत्र तत्र विकारभेदाः दृश्यन्ते; उदाहरणार्थं, नाभौ वा मूत्राशये वा शोथः स्यात्, तदा मूत्रविघ्नः जायते। क्लोमस्थे तु श्वास-प्रश्वासयोः अवरोधः, प्लीहाविकारः, अतिपिपासा, कण्ठावरोधः च दृश्यते; सर्वाङ्गे च हृदये च पीडा जायते। मूर्च्छा, नेत्रेषु तमः, कासः, हृदयस्पन्दनं, पार्श्वयोः च, च दोषोत्पत्तिः उदरे अपि दृश्यते। एवं जङ्घायां, वङ्क्षणयोः, श्रोण्यां, पृष्ठे, पार्श्वयोः च पीडा उत्पद्यते; गुदे च वातावरोधः स्यात्। एतेषु अवस्थासु कच्च, पक्क, पुटितशोथं ज्ञेयम्; कश्चित् नाभ्युत्तरेण, कश्चित् गुदादः स्रवति। गुदात् वा स्तनात् वा नाभेः उत्पन्ना विद्रधिः दोषानां स्रवणेन जायते; दोषसङ्करप्रकोपात् तेषां स्थानानां विकारः दृश्यते। नाभौ वा मूत्राशये पक्के विद्रधिः अन्तः वा बाह्यः फटति; क्षीणायां विद्रधौ, यदि उपद्रवः स्यात्, तदा पुटनं अन्तः भवति। तत्र, पापसत्रीषु, पापेषु च, विद्रधिः जायते; गर्भे मृतस्य गर्भस्य, दृढः शोथः अपि भवति। स्तनपीडा, अस्ति वा नास्ति वा, बाह्यविद्रधिलक्षणं; स्त्रीणां रक्तस्य सूक्ष्मत्वात् कन्यायाः न जायते। यदा वातः कुपितः वा तस्य गमनं अवरुद्धं, तदा लिङ्गमूलस्थे शोथं उत्पादयति; श्रोणिं वङ्क्षणं च गत्वा, अण्डकोषस्य अतिशोथं जनयति। संकुच्य, अण्डकोषस्य शिराः वृध्दिं यान्ति; दोषः तत्र स्नेहे सञ्चितः, सप्तधा शोथयुक्तं रोगं उत्पादयति। वातात्, मूत्रमार्गान्ते शोथः बहिः वा अन्तः वा भवति; सः वातेन वातितः, स्पर्शे रूक्षः, शुष्कः, दाहजनकः च। पित्तात् पक्के, अञ्जनफलसदृशः, दाहः, उष्णता, पुटनं च; कफात्, तीव्रः, गुरु, स्निग्धः, कण्डू, दृढः, अल्पपीडायुक्तः। रक्तात् शोथः कृष्णः, विस्फोटैः आवृतः, वृद्धिलक्षणयुक्तः; कफस्नेहेन च शोथः वृद्धः, मृदु, पक्कतालफलसदृशः। यः मूत्रं नित्यं धारणं करोति, मूत्रस्य गमनात्, लोभाभावः, स्थैर्यनाशः, मृदुगमनं च सञ्चलितं भवति। अधस्तात् मूत्रविघ्नः, अण्डकोषयोः शोथः, वातप्रकोपः, शीतजलस्नानात् च। पुरीषमूत्रधारणात्, अङ्गविक्षेपात्, प्राणानां विकारात्, शरीरान्तर्गतः क्षयात् च— वातः विकृतः रक्तं अधः नयति; तत्र सन्धौ ग्रन्थिसदृशः शोथं जनयति। उपेक्षिते, गुल्मस्य वृद्धिः, स्फीतिः, पीडा, विविधरोगाः; अत्यधिकपीडायां, अन्तः शब्दः, शिरसि पुनः शोथः। रक्तवृद्धिः अत्र अनारोग्यः, वातवृद्धिसदृशः; शुष्कः, कृष्णः वा रक्तवर्णः शिराः, रोमवस्त्रावरणसदृशः। वातः, अष्टधा, दोषदोषसङ्करेण सञ्चितः; स्त्रीषु रजःसङ्करेण अष्टमः गुल्मः जायते। ज्वर, मूर्च्छा, अतिसार, वमनादिभिः पीडितः, कृशः, बलवान्, शीतः, क्षुधितः भवति। यः खादति, पिबति, उपवासं, जलक्रीडां वा करोति, सः दुर्बलसंवेदनः, रोगं प्रकोपयति। यदि तैलस्वेदादि, शोषणं वा, शुद्ध्यभावः, स्पन्दनं वा, तदा मलानि वातप्रधानानि, पृथक् वा रक्तसङ्करितानि, वातमार्गेण सञ्चरन्ति। वातः उर्ध्वाधोमार्गावरोधात् पीडां जनयति; गुल्मः उत्पद्यते, उष्णस्पर्शः, शोथरूपः। कफपुरीषावरोधात्, मार्गनिरोधात्, वातः उदरे स्थितः, शुष्कतया दृढः। स्वस्थानस्थः स्वतन्त्रः विकृतः; परस्थानस्थः पराधीनः विकृतः; तदा कफः मलैः मिश्रितः, पिण्डसदृशः। एषः 'गुल्मः' इति कथ्यते, मूत्राशये, नाभौ, हृदये, पार्श्वे च स्थितः; वातजन्ये शिरःशूलः, ज्वरः, प्लीहान्त्रशब्दः च। शूलः सुईसदृशः, पुरीषनाशः, मूत्रविघ्नः; अङ्ग, मुख, पादशोथः, अग्निनाशः च। वातात् त्वचः शुष्का, कृष्णा, अशान्तिः; अनिश्चितरूपेण विविधपीडा। गुल्मः कम्पते, सञ्चरति, पिपीलिकावृतसदृशः; पित्तात् दाहः, अम्लता, मूर्च्छा, अतिसारः, स्वेदः, पिपासा, ज्वरः च। पीतवर्णः सर्वाङ्गे, शोथः, ग्रन्थयः; कफः क्षीणः वा वृद्धः, स्वस्थानं दहति। कफात्, गुरुत्वं, स्वादनाशः, पतनभावः, शिरःशूलः, ज्वरः, नासावरोधः, आलस्यं, उरःक्लेदः, त्वचि श्वेतता वा कृष्णता। गुल्मः गम्भीरः, दृढः, गुरु, गर्भशिशुसदृशः; स्वस्थानस्थाः सञ्चरन्ति, ताः मृत्युप्रदाः। सामान्यतः, द्विदोषसङ्करजन्याः वा मिश्रकारणजन्याः गुल्माः तीव्रः, महादाहपीडायुक्तः, शीघ्रपक्वः, घनः, उन्नतः च। रक्तगुल्मः अनारोग्यः, केवलं स्त्रीषु जायते, विशेषतः या रजःकाले पीडायुक्ता, गर्भयोनिरोगयुक्ता। यदि स्त्री कुपिता रजःकाले मैथुनं करोति, तदा तस्या वातः गर्भे स्थितं रजः निबद्धं करोति, यः प्रतिमासं नियमितः। एवं, आयुर्वेदे दोषाणां, रक्तस्य, वातस्य, पित्तस्य, कफस्य च विकाराः, स्थानानुसारं, स्त्रीपुरुषयोः, विविधरूपेण, विद्रधिगुल्मादिकाः रोगाः, लक्षणानि, उपद्रवानि च विस्तारपूर्वकं वर्णितानि।