गरुडपुराणम्

धन्वन्तरिः सुश्रुतं सम्बोध्य उवाच—“शृणु, गुल्मस्य च कारणं विस्तरेण कथयामि। यदिदं पूतिकृतं, अतिुष्णं, शुष्कं, कठोरं, दग्धं चान्नं सेवते, ततो गुल्मः जायते। विषमशय्योपशयनात्, दुष्टचेष्टाभिः, विविधरक्तदुष्टिभिश्च, मांसं, मेदः, मज्जा, अस्थि च दुष्टानि भूत्वा उदरदेशे रोगस्थानानि भवन्ति। यः स्फोटः बहिर्व्यन्तरश्च, तीव्रशूलः, महातापदुःखसमन्वितश्च, वृताकारो वा दीर्घाकृतिः स्यात्, स गुल्मरोग इति कथ्यते। दोषैः रक्तेन वा पृथक् संयुक्तैः सः शरीरस्य विविधेषु भागेषु भ्रमति, कठिनः, ग्रन्थिमान्, च निरस्रावश्च भवति। अन्तः सः गुल्मः गम्भीरः, तीव्रः, अर्बुदवत् वर्धमानः, व्रणमिव स्रवति, जठराग्निं च हीयते। स नाभौ, मूत्राशये, यकृदि, प्लीह्नि, हृदि, उदरे, वङ्क्षणे च जायते; हृदि सति कम्पः, तीव्रशूलं च तेषु देशेषु दृश्यते। तस्य शिरः कृष्णारुणवर्णं, विपरीतपाकम्, विषमवृत्तिं च दर्शयति; मूर्च्छा, भ्रमः, उदरवृद्धिः, स्रावः, सर्पणं, शब्दश्चानुगच्छन्ति। पित्तात् सः रक्तः, ताम्रः, श्यामः, प्रलापः, ज्वरः, दाहश्च भवति; कफात् सः त्वरया जायते, श्वेतः, कण्डूयुक्तः, मन्दः च भवति। त्रिदोषसङ्करात् क्लेशः, शीतलता, स्तम्भः, जृम्भा, अरोचनम्, गौरवं, विलम्बेनुत्पत्तिः, अपक्वता च दृश्यते। अत्र रोगबलात् मलविसर्गे विकारः, बहिर्व्यन्तरलक्षणानि च—कृष्णपिडका, कृष्णता, तीव्रदाहः, शूलः, ज्वरश्च भवन्ति। पित्तलक्षणानि बहिर्विस्रावे अपि विशेषतः स्त्रीणां दृश्यन्ते; शस्त्रादिभिः रक्तदोषेणापि व्याधिः सम्पद्यते। व्रणोत्थे च वातप्रकोपात् रक्तं पित्तं च प्रकोपयति, तत्र पित्तरक्तलक्षणानि, गुल्मः चान्योन्यदोषैः समन्वितः जायते। एवं गुल्मस्य विकारभेदाः स्थानानुसारं विज्ञेयाः; नाभौ मूत्राशये वा गुल्मे जातः मूत्रकृच्छ्रम् उपजायते। श्वासविघातः, प्लीह्न्यामयः, अतितृष्णा, कण्ठोपरोधः च क्लोम्नि दृश्यते; सर्वाङ्गशूलं हृदयशूलं च भवति। मूर्च्छा, तिमिरदर्शनम्, कासः, हृदयस्पन्दनं, पार्श्वयोः च गुल्मोत्पत्तिः, दोषोत्पत्तिश्च उदरे दृश्यते। तथा ऊरुयुग्मे, वङ्क्षणे, श्रोणौ, पृष्ठे, पार्श्वयोः च पीडा, गुदे शूलम्, वातनिरोधश्च भवति। एतेषु अपक्व, पक्व, स्रावयुक्त गुल्मः विज्ञेयः; केचित् पक्वाः नाभिदेशात् ऊर्ध्वं स्रवन्ति, अन्ये अधस्तात् गुदात्। गुद, स्तन, नाभिदेशोत्थः गुल्मः दोषस्रावात् जायते; दोषसङ्करात् तेषां तेषां स्थाने विकारः दृश्यते। पक्वे नाभौ वा मूत्राशये स्थिते गुल्मे, अन्तः वा बहिः स्फोटः भवति; गुल्मे क्षीणे, उपद्रवे जातः, स्रावः अन्तः भवति। तत्र दुष्टस्त्रीषु, पापकर्मसु च गुल्मः जायते; गर्भे मृतगर्भे च कठिनः गुल्मः संभवति। स्तनशूलं स्यात् बहिर्गुल्मस्य लक्षणम्; स्त्रीणां रक्तसूक्श्मत्वात् कुमारीषु न स्यात्। वातप्रकोपात्, मार्गनिरोधात्, लिङ्गमूलदेशे गुल्मः जायते; शिश्ने, वृषणयोः, वङ्क्षणे च अतिवृद्धिः स्यात्। संकोचनेन वृषणकोषस्य शिरा वर्धते; तत्र मेदे दोषः सञ्चितः, सप्तधा गुल्मस्वरूपेण रोगः प्रादुर्भवति। वातात् मूत्रमार्गान्ते बहिः वा अन्तः गुल्मः जायते; स वातपूरितः, कठिनस्पर्शः, शुष्कः, दाहकरः च भवति। पित्तात् पक्वे गुल्मे, स अञ्जीरफलवद् भवति, दाहः, तापः, स्रावः च; कफात् सः गुरु, स्निग्धः, कण्डूयुक्तः, कठिनः, अल्पशूलः च भवति। रक्तात् सः कृष्णः, पिडकाभिः आच्छन्नः, वृद्धिलक्षणयुक्तः; कफमेदोभ्यां गुल्मवृद्धिः, मृदु, पक्वतालफलसदृशः च भवति। यो मूत्रधारणे नित्यं प्रवृत्तः, तत्र मूत्रगमनात् लोभाभावः, स्थैर्यनाशः, मन्दगमनं च विक्रियते। अधस्तात् मूत्रकृच्छ्रम्, वृषणयोः शूलः, वातप्रकोपः, शीतजलस्नानात् च जायते। मलमूत्रधारणात्, अयुक्तचेष्टात्, प्राणवायूनां विकारात्, शरीरान्तः क्षये च—वातः विकृतः रक्तं अधः नयति; सन्धौ गुल्मः ग्रन्थिवद् जायते। अवहिते, गुल्मवृद्धिः, उदरवृद्धिः, शूलः, विविधरोगाश्च भवन्ति; तीव्रदुःखसमन्विते, अन्तः शब्दः, शिरसि पुनः गुल्मवृद्धिः स्यात्। रक्तवृद्धिः अत्र असाध्या, वातवृद्धिसदृशी; शुष्ककृष्णारुणशिरा, रोमशच्छायया आच्छन्ना इव दृश्यते। वातः अष्टधा, दोषदोषैः सह सञ्चितः; स्त्रीणां रजःकुपितात् अष्टमः गुल्मभेदः जायते। ज्वरात्, मूर्च्छायाः, अतिसारात्, वमनेन, अन्यैश्च कर्मभिः, कृशः, बलवान्, शीतः, क्षुधितश्च भवति। यो यः अन्नपानभोजी, उपवास, जलक्रीडा, तादृशं चाचरति, स दुर्बलज्ञानः, रोगं प्रवर्धयति। यदि तैलस्वेदनादीनि, अथवा शोषणानि, शुद्धिहानिः, अथवा न शुद्धिः, अथवा संकोचः क्रियते— तस्य मलाः वातप्रधानाः, पृथक् वा रक्तयुताः, सर्वे वा, वातमार्गानुसारेण शरीरं व्याप्नुवन्ति। वातः ऊर्ध्वाधः मार्गान् रुद्ध्वा शूलं करोति; गुल्मः स्फोटवत्, दाहयुक्तः, उष्णस्पर्शः च भवति। क्षयात्, कफमलरोधात्, स्रोतसां बाधात्, वातः उदरे आश्रयः, शुष्कत्वेन कठिनः भवति। स्वस्थाने स्वातन्त्र्ये सः दुष्टः, परस्थाने परतन्त्र्ये सः दुष्टः; तदा कफः मलैः सह पिण्डवत् मिश्रितः भवति।