गरुडपुराणम्

मसूरिकायाः स्वरूपं रक्तं श्वेतं च दृश्यते, तस्याः फेनिलवेष्टनैः साकं तीव्रदुःखं भवति, सा मसूरबीजसदृशी स्यात्। तत्र पुनः पुट्रिणी नाम पिडका सरषपबीजाकारवती, जिह्वायाः तीव्रदाहदुःखयुक्ता, सैषा स्थूला, सूक्ष्मा, अतीव सूक्ष्मा वा भवति। विदार्याः मूलवत् वृत्ताकारं कठोरं च, भगन्दररूपधर्मयुक्तं यत्, सा विद्रधिकेति ज्ञेया। पुट्रिणी च विदारी च स्थूलमांसयुक्तेषु जन्तुषु दुःसह्ये, अन्याः तु पित्तप्रधानाः अल्पमांसयुक्तेषु जायन्ते। एता अपि दोषवृद्ध्यनुसारं प्रादुर्भवन्ति; न केवलं प्रमेहे सन्ति, किं तु दूषितमेदसः परिणामात् अपि उत्पद्यन्ते। यावत् वर्णपरिवर्तनं न दृश्यते, तावत् ताः न विज्ञायन्ते; पीतवर्णं रक्तवर्णं वा, प्रमेहपूर्वलक्षणाभावं च ज्ञेयम्। यः पुरुषः एवंविधं मूत्रं विसृजति, स रक्तपित्तवान् इति कथ्यते; तस्य लक्षणानि स्वेदः, गन्धः, अंगसादता, तन्द्रा, अन्न-स्वप्नकामना, हृदय-चक्षुः-जिह्वा-श्रोत्रदाहः, गुरुत्वं, केश-नखवृद्धिश्च। शीतप्रियता, कण्ठतालुशोषः, मुखमाधुर्यं, हस्तपाददाहः—एतानि प्रमेहस्य आगमलक्षणानि; मूत्रे पिपीलिकाः अपि दृश्यन्ते। प्रमेहे तृष्णा, मुखे मधुरता स्निग्धता च, नानाविकाराः च भवन्ति; पूरणात् कफजः, दोषक्षयात् वातजः स्यात्। कफपित्तसमुत्थानाः प्रमेहाः क्रमशः सम्पूर्णरूपेण विकसन्ति; मैथुनसमुत्थानः चिरकालीनः, पित्तसम्भवः दुःसाध्यः; भाग्यवशात् अनभिसंस्कृतः प्रमेहः साध्यः भवति। धन्वन्तरिः उवाच—भगन्दरस्य कारणं प्रवक्ष्यामि, शृणु सुश्रुत! गुल्मस्य कारणं च। यत् जर्जरं, अतीवोष्णं, रूक्षं, कठिनं, दाहजनकं च भोजनं सेवते, तस्मात् गुल्मः जायते। विषमशय्याशयनात्, कुटिलगत्याः, रक्तदोषात् च, दूषितमांस-मेदो-अस्थिमज्जा उदरदेशे रोगस्थानं भवति। यः शोफः बाह्याभ्यन्तररूपेण, तीव्रदुःखः, महातापदायकः, वृत्तः वा दीर्घः वा, स भगन्दर इति कथ्यते। दोषरक्तविभावनात्, पृथक् संयुक्तं वा, स शोफः शरीरस्य नानादेशेषु भ्रमति, कठिनः, ग्रन्थिलः, अपक्वः च। अभ्यन्तरशोफः तीव्रः, गम्भीरः, अर्बुदवत् वर्धमानः, व्रणवत् स्रवति, अग्निमांद्यं च जनयति। नाभौ, मूत्राशये, यकृत्स्नायुषु, हृदि, उदरे, वङ्क्षणे च दृश्यते; हृदये तु कम्पः, तीव्रदुःखं च तत्र तत्र भवति। तम्रवर्णशिरसा, विपर्यस्तपाकेन, विषमवपुषा, मूर्च्छा, भ्रमः, उदरवृद्धिः, स्रवणम्, सर्पणम्, शब्दः चानुगच्छन्ति। पित्तात् तु रक्त, ताम्र, कृष्णवर्णः स्यात्, मूर्च्छा, ज्वरः, दाहः च; आकस्मिकं जातः शीघ्रपाकः, कफात् शुक्लः, कण्डूयुक्तः, मंददाहः, गुरु, स्निग्धः, कठिनः, अल्पदुःखः च। त्रिदोषसम्भवे विषमलक्षणानि—क्लेशः, शीता, स्तम्भः, जृम्भा, अन्नद्वेषः, गुरुत्वं, चिरकालात् आगमनं, अग्निमांद्यं च। अत्र रोगबलात् मलविसर्गविपर्यासः, बाह्याभ्यन्तरलक्षणानि—कृष्णपिडका, कृष्णवर्णता, तीव्रदाहः, पीडा, ज्वरः च। पित्तलक्षणानि स्त्रीषु बाह्यरक्तस्रावे अपि दृश्यन्ते; शस्त्रादिभिः क्षतजं रक्तात् अपि रोगः सम्भवति। व्रणसम्भवात् वातप्रकोपात् रक्तं पित्तं चोद्यम्य, पित्तरक्तलक्षणानि जनयति, तत्र भगन्दरः बहुविकारयुक्तः भवति। तत्र विकारभेदाः स्थानानुसारं विज्ञेयाः; यथा नाभ्याम्, मूत्राशये शोफे, मूत्रकृच्छ्रता जायते। श्वास-प्रश्वासविघातः, प्लीहाविकारः, अतितृष्णा, कण्ठबन्धः, क्लोमदेशे च पीडा, सर्वाङ्गदुःखं, हृदयदुःखं च। मूर्च्छा, नेत्रे अन्धकारः, कासः, हृद्रोगः, पार्श्वदुःखं, उदरे दोषोत्पत्तिः च दृश्यते। जंघासन्धिषु, वङ्क्षणे, श्रोणिषु, पृष्ठे, पार्श्वे च पीडा, गुदे दुःखं, वातरोधः च। अत्र अपक्व, पक्व, स्रावयुक्तशोफः विज्ञेयः; कश्चन नाभ्याः उपरि पक्वः सन् ऊर्ध्वं स्रवति, अन्यः गुदतः अधः स्रवति। गुद, स्तन, नाभिसम्भवः शोफः दोषस्रावात् जायते; दोषसाम्ये तेषां तेषां स्थाने विकारः भवति। नाभि-मूत्राशयस्थे पक्वे शोफे, सः अन्तः वा बहिः वा विदीर्यते; शोफे क्लिन्ने, विकारसम्भवे, अन्तः स्रवः दृश्यते। तत्र दुष्टनारीषु, पापकृत्सु च शोफः जायते; गर्भे मृते कठिनशोफः अपि भवति। स्तनदुःखं स्यात्, सन्निहितं वा असन्निहितं वा, बहिः शोफस्य लक्षणम्; स्त्रीणां रक्तस्य सूक्ष्मत्वात् कन्यायाः न जायते। वातप्रकोपात् वा, मार्गनिरोधेन वा, लिङ्गमूले शोफः जायते; शिश्नयोः वङ्क्षणयोः च शोफः, अण्डकोषस्य महद्वृद्धिः भवति। संपीड्य, अण्डकोषनाड्याः वृद्धिं जनयति; तत्र दोषः मेदसि सञ्चित्य, सप्तधा शोफरूपेण विकरोति। वातात् मूत्रमार्गस्य अन्ते शोफः बहिः वा अन्तः वा भवति; सः वातपूर्णः, रूक्षस्पर्शः, शुष्कः, दाहयुक्तः च। पित्तात् पक्वे, अञ्जनकफलेन सदृशः, दाहः, ज्वरः, स्रावः च; कफात् गुरु, स्निग्ध, कण्डूयुक्त, कठिन, मंददुःखयुक्तः शोफः स्यात्। रक्तात् कृष्णः, पिडकाच्छन्नः, वृद्धिलक्षणयुक्तः शोफः; कफमेदोः शोफो वर्धते, मृदुः, पक्वतालफलसदृशः। यः मूत्रं न विसृजति, मूत्रस्य तत्र गतौ, लोभाभावः, स्थैर्यस्य विकारः, सौम्यगतिरेव च सञ्चलिता भवति। अधः मूत्रकृच्छ्रता, अण्डकोषयोः शोफः, वातप्रकोपः, शीतजलगमनात् च। पुरीषमूत्रधारणात्, अङ्गविक्षेपात्, प्राणबलक्षयात् च— वातः विकृतः रक्तं अधः नयति; तत्र सन्धौ ग्रन्थिसदृशं शोफं जनयति।