गरुडपुराणम्

प्रमेहस्य विविधानि रूपाणि मूत्रस्य वर्णाद्यैः विशेषैः विविच्यन्ते। तत्र किञ्चित् मूत्रं स्वच्छं, अतीव श्वेतं, शीतलं, निर्गन्धि च जलोपमं दृश्यते। उदकमेखे मूत्रं सलिलवत् स्यात्, किंचित् क्लिन्नं स्रावयुक्तं च। इक्षुमेखे तु मूत्रं अतीव मधुरं, इक्षुरससदृशं भवति। सान्द्रमेहे मूत्रं सान्द्रं, पुरातनं च स्यात्। सुरामेखे मूत्रस्य उपरि भागः स्वच्छः, अधः भागः सान्द्रः सुरायाः सदृशः दृश्यते। शुक्रमेहे पुरुषस्य रोमाञ्चः जायते; मूत्रं सान्द्रं, श्वेतं, चूर्णसदृशं, शुक्रवत् वा शुक्रयुक्तं दृश्यते। सिकतामेखे मूत्रे सिकतानि स्यानि; शीतामेखे मूत्रं बहु, मधुरं, अतीव शीतलं च भवति। शनैर्मेखे शनैः शनैः मूत्रविसर्गः भवति; लालयामेखे मूत्रं स्रावयुक्तं, लालयासूत्रैः मिश्रितं च स्यात्। क्षारमेहे मूत्रं क्षारजलवन्निर्गन्धं, वर्णयुक्तं, स्वादु, स्पर्शे च क्षारवत् अनुभूयते। नीलामेखे मूत्रं नीलवर्णं, कालामेखे तु कज्जलसदृशं कृष्णवर्णं भवति। अस्यां स्थितौ संधिषु, मर्मसु, स्नायुगतिषु च श्लेष्मयुक्तानि विस्फोटकानि उत्पद्यन्ते, येषां पार्श्वे उन्नतानि, मध्ये निम्नानि, शुष्काणि, वेदनारहितानि च दृश्यन्ते। शराविका नाम विस्फोटका शरावाकृतिः भवति। कच्छपिका विस्फोटका सदा दहन्ती, कच्छपवद् रूपेण पण्डितैः निर्दिष्टा। विनता विस्फोटका बृहत्, नीलवर्णा; ज्वालिनी त्वचि उत्पद्यते, दाहयुक्ता, तीव्रवेदनां जनयन्ती। मसूरिका रक्तवर्णा, श्वेतवर्णा, विदीर्णवेस्फोटका, तीव्रा च, मसूरदलं इव रूपेण दृश्यते। पुत्रिणी विस्फोटका सरिषपबीजसदृशी, तीव्रवेदनायुक्ता, जिह्वायां विद्रधीभूतिः, या बृहत्, लघ्वी, अतीव सूक्ष्मा वा भवति। विद्रधिके विदारीमूलवत् वर्तुला, कठिना, विद्रधीसदृशा लक्षणयुक्ता। पुत्रिण्यः च विदार्यः च दुःसहाः, स्थूलमांसयुक्तेषु जायन्ते; अन्याः पित्तप्रधानाः, अल्पमांसयुक्तेषु दृश्यन्ते। एतानि विस्फोटकानि दोषवृद्ध्या प्रकटन्ते; प्रमेहाभावेऽपि दूषितमेदसा जायन्ते। यावत् वर्णपरिवर्तनं न दृश्यते, तावत् न ज्ञायन्ते; पित्तरक्तवर्णता वा, प्रमेहपूर्वलक्षणाभावो वा लक्षयेत्। यः एतादृशं मूत्रं विसृजति, सः रक्तपित्तीति कथ्यते; तत्र स्वेदः, गात्रगन्धः, अंगमर्दः, तन्द्रा, अन्नस्वप्नकामना, हृदयदाहः, नेत्रजिह्वाकर्णदाहः, गुरुत्वं, केशनखवृद्धिश्च लक्षणानि। शीतप्रिया, कण्ठतालुकशोषः, मुखे माधुर्यं, हस्तपाददाहः—एतानि प्रमेहपूर्वलक्षणानि; मूत्रे पिपीलिकाः अपि दृश्यन्ते। प्रमेहे तृष्णा, मुखे माधुर्यं, क्लेदः, विविधरोगाः च भवन्ति; पूर्णत्वात् कफसम्भवः, दोषक्षये वातप्रकृतिः स्यात्। ये प्रमेहाः कफपित्तसम्भूताः, शनैः शनैः विकसन्ति, मैथुनात् उत्पन्नाः, पित्तसम्भवः दीर्घकालिकः; भाग्यविपरीते प्रमेहः साध्यः। अथ धन्वन्तरिः उवाच—अहं विद्रधीहेतुम् वक्ष्यामि; शृणु, सुश्रुत, गुल्मस्य च हेतुम्। शुष्कात्युष्णरूक्षदग्धभोजनात्, शय्यायाम् असम्यग्विहरणात्, रक्तदोषात् च, दूषितमांसमेदोमज्जास्थि उदररोगस्थानि भवन्ति। यः स्फोटः बहिरन्तरं वा, तीव्रवेदनायुक्तः, महातापदायिः, वर्तुलः वा दीर्घः वा, सः विद्रधिः इति कथ्यते। दोषरक्तैः पृथग्वा संयुक्तैः वा उत्पन्नः, सः शरीरस्य विभिन्नेषु भागेषु गच्छति, कठिनः, ग्रन्थिलः, अद्रवः च। अन्तर्गतः सः तीव्रः, गम्भीरः, अर्बुदवत् वृद्धिं गच्छति; व्रणमृगदण्डवत् स्रवति, अग्निदौर्बल्यं च जनयति। नाभौ, मूत्राशये, यकृत्स्नायौ, हृदि, उदरे, वङ्क्षणे च सः दृश्यते; हृदि स्थिते कम्पः, तीव्रवेदनाः च तत्र भवन्ति। तस्य शीर्षं कृष्णरक्तवर्णं, विकृतपाकं, विकृताकारं च; मूर्च्छा, भ्रमः, उदरशोफः, स्रावः, सर्पणं, शब्दः चानुबद्धाः। पित्तात् जातः रक्तः, ताम्रः, श्यामः वा, मोहः, ज्वरः, दाहः च; शीघ्रं उत्पद्यते, शीघ्रं पक्वः, कफात् पीतरागः, कण्डुः च। त्रिदोषसम्भवे व्यथा, शीतता, स्तम्भः, जृम्भा, अल्पाग्निः, गुरुत्वं, विलम्बितारम्भः, दुष्टपाकः इत्यादि स्यात्। अत्र रोगबलात्, मलविपर्यासः, बाह्याभ्यन्तरचिह्नानि—कृष्णविस्फोटकाः, श्यामवर्णता, तीव्रदाहः, वेदना, ज्वरः च दृश्यन्ते। पित्तलिङ्गानि बाह्यरक्तस्रावे अपि, विशेषतः स्त्रीणां, अस्ति; शस्त्रादिभिः च रक्तात् रोगः जायते। व्रणात् जातं रक्तं वातेन चोदितं पित्तं प्रकोपयति, पित्तरक्तलक्षणानि उत्पाद्य, विद्रधिं बहुविकारयुक्तां करोति। एवं विकारभेदाः स्थानविशेषेण ज्ञेयाः; यथा नाभौ मूत्राशये वा शोफे, मूत्रकृच्छ्रता जायते। क्लोमगते श्वासप्रश्वासविघातः, प्लीहारोगः, अतितृष्णा, कण्ठनिरोधः, सर्वगात्रवेदनाः, हृदयवेदनाः च सन्ति। मूर्च्छा, तिमिरदर्शनं, कासः, हृदयस्पन्दनं, पार्श्वे च दोषोत्पत्तिः अपि दृश्यते। एवं जङ्घायाम्, वङ्क्षणे, श्रोणौ, पृष्ठे, पार्श्वयोः च वेदना भवति; गुदे वेदना, वातनिरोधः च। अत्र कच्चिद् अपक्वा, कच्चिद् पक्वा, कच्चिद् विद्रधीभूता स्फोटकाः ज्ञेयाः; किञ्चित् पक्वं नाभ्यां उपरि विस्रवति, किञ्चित् अधः गुदात् स्रवति। गुदात्, स्तनात्, नाभ्यां वा उत्पन्ना विद्रधयः दोषस्रावात् स्यु:; दोषसङ्करे तेषां स्थाने विकाराः दृश्यन्ते। पक्वे नाभौ मूत्राशये वा स्थिते विद्रधौ, सः अन्तः वा बहिः वा विद्रवति; क्षीणे विद्रधौ, उपद्रवे, अन्तः स्रवः भवति। तत्र पापाचारिणीषु स्त्रीषु, पापकर्मसु च विद्रधिः जायते; गर्भे मृतः चेत्, कठिनः शोफः अपि उत्पद्यते। एवं प्रमेहरूपाणि, तेषां लक्षणानि, विद्रधीहेतवः, गुल्मलक्षणानि च पावनया भाषया व्याख्यातानि।