गरुडपुराणम्

श्रोत्रियः सुश्रुतः, अधुनैव तव पृष्टवान्, तस्मिन्नेव समये धन्वन्तरिः परमकारुण्येन व्याख्यानं आरभते। सः प्रमेहस्य विविधरूपाणि, तद्भूतानां दोषाणां विकारान्, तेषां च लक्षणानि, क्रमशः विस्तरेण कथयति। कफजप्रमेहे जन्यमानाः क्लेशाः भवन्ति—मूत्राशयस्य शूलः, लिंगस्य पीडा, वृषणयोः श्वयथुः, ज्वरः च। पित्तजप्रमेहे दाहः, तृष्णा, अम्लता, मूर्छा, अतिसारः च उद्भवन्ति। वातजप्रमेहे तु विपर्ययः, कम्पनम्, हृदयशूलः, अशान्तिः च दृश्यन्ते। यदा शूलस्योद्भवः क्रियते, तदा शुष्कता, श्वासकष्टता, कासः च सञ्जायन्ते; शराविका, कच्छपिका, ज्वालिनी, विनतालजी इत्येताः स्थितयः अपि प्रकटन्ते। यदि प्रमेहः उपेक्ष्यते, तदा मसूरिका, सरषपिका, पुत्रिणी, सविदारिका, विद्रधि च—एते दश पिडिकाः उत्पद्यन्ते। कफयुक्तान्नसेवनात् सामान्यतः एते विकाराः आरभ्यन्ते; विशेषतः मधुर, अम्ल, लवण, स्निग्ध, गुरु, श्लक्ष्ण, शीतान्नैः। नूतनधान्य, सुरा, सुप, मांस, इक्षु, गुड, क्षीरादि, एकस्थले उपविशनं, शयनं च—एते त्याज्याः। कफः प्रमेहेण दूषितः मूत्राशये स्थित्वा, देहं दूषयित्वा, रस, स्वेद, मेद, मज्जा, मांसानि प्रभावितवान्। यदा पित्तं रुधिरं च अत्यल्पं भवति, तदा कफः प्रथमं मूत्रे आश्रयति; मूत्राशयस्थमांसं क्षीणं कृत्वा, तत्र वातः उत्पद्यते। एवं प्रमेहस्य प्रकाराः साध्यत्वानुसारं वा असाध्यत्वानुसारं निश्चीयन्ते; दोषाणां समत्वे अपि, तेषां प्राधान्येन भेदः अवश्यम् अस्ति। सर्वेषां सामान्यलक्षणं मूत्रस्य अधिकता, मलिनता च; दोषाः, धातवः च भिन्नाः सन्ति, तु तेषां विशेषसंयोगात् भिन्नानि रूपाणि दृश्यन्ते। मूत्रस्य वर्णादिलक्षणैः प्रमेहस्य भेदाः स्थाप्यन्ते—शुद्धं, अतीव श्वेतं, शीतं, गन्धहीनं, जलसदृशं च। उदकमेहे मूत्रं जलवत्, किंचित् मलिनं, श्लक्ष्णं च; इक्षुमेहे अतीव मधुरं, इक्षुरससदृशं। सान्द्रमेहे मूत्रं सान्द्रं, पुरातनं च; सुरामेहे सुरासदृशं—ऊर्ध्वे शुद्धं, अधः सान्द्रं। शुक्रमेहे रोमाञ्चः, मूत्रं सान्द्रं, श्वेतं, चूर्णसदृशं, शुक्रसदृशं वा मिश्रं दृश्यते। सिकतामेहे मूत्रे बालुकाः सन्ति; शीतमेहे मूत्रं बहुलं, मधुरं, अतीव शीतं। शनैर्मेहे शनैः शनैः मूत्रविसर्गः; लालयमेहे मूत्रं श्लक्ष्णं, लालयुक्तं, सूत्रवत् मिश्रं। क्षारमेहे मूत्रं क्षारजलसदृशं—गन्ध, वर्ण, रस, स्पर्शे च; नीलमेहे मूत्रं नीलवर्णं; कालमेहे कालिकासदृशं, कृष्णवर्णं। पिडिकाः सन्धिषु, मर्मसु, मांसविवरेषु प्रकटन्ते; तासां पार्श्वे उन्नतिः, मध्ये अवनतिः, शुष्कता, वेदनारहितता च। शराविका शरावसदृशी, कच्छपिका सततदाहयुक्ता, कच्छपसदृशी, ज्वालिनी त्वचि दाहयुक्ता, तीव्रवेदनायुक्ता, विनता महती, नीलवर्णा। मसूरिका रक्तश्वेतवर्णा, फोडा विस्फोटिताः, तीव्राः, मसूरसदृशाः। पुत्रिणी सरषपसदृशी, तीव्रवेदना, जिह्वायाः क्षतता, स्थूल, लघु, अतीव सूक्ष्मा च। विद्रधिका विदारीमूलसदृशी, गोलाकार, कठिना, भगन्दररूपा। पुत्रिणी, विदारी दुःसहाः, मेदयुक्तेषु प्रकटन्ते; अन्याः पित्तप्रधानाः, अल्पमेदसि दृश्यन्ते। एताः पिडिकाः दोषवृद्ध्यनुसारं प्रकटन्ते; प्रमेहाभावेऽपि दूषितमेदसः उत्पद्यन्ते। यावत् वर्णपरिवर्तनं न दृश्यते, तावत् न चिन्यन्ते; वर्णं पीतं वा रक्तं वा, अथवा प्रमेहपूर्वलक्षणानाम् अभावः, विशेषतया ज्ञेयः। यः एवं मूत्रं विसृजति, सः रक्तपित्तयुक्तः उच्यते; लक्षणानि—स्वेदः, गन्धः, अंगमर्दः, तन्द्रा, अन्ननिद्रालिप्सा, हृदय, नेत्र, जिह्वा, कर्णे दाहः, गुरुत्वं, केश, नखवृद्धिः च। शीतप्रियता, कण्ठतालुशोषः, मुखे मधुरता, हस्तपादयोः दाहः—एते प्रमेहपूर्वलक्षणानि; मूत्रे पिपीलिकाः अपि दृश्यन्ते। प्रमेहे तृष्णा, मुखे मधुरता, स्निग्धता, विविधविकाराः च; कफात् पूरिते, दोषक्षये वातप्रधानः भवति। कफपित्तजन्याः प्रमेहाः क्रमशः पूर्णतया प्रकटन्ते; मैथुनसमुत्थिताः दीर्घकालिकाः, पित्तसमुत्थिताः च; भाग्यविहितेऽसाध्यः, अन्यथा साध्यः। अथ धन्वन्तरिः सुश्रुतं प्रति अभिहितवान्—विद्रधेर् कारणं कथयामि, गुल्मस्य च। तस्य उत्पत्तिः शुष्क, अतीवोष्ण, रूक्ष, तीक्ष्ण, पुरातनान्नसेवनात्। विषमशय्याशयनेन, अयुक्तचेष्टया, विविधरक्तदूषणात्, दूषितमांस, मेद, मज्जा, अस्थि च उदरस्थं रोगस्थानं भवति। यः श्वयथुः बाह्यः, आभ्यन्तरः च, तीव्रवेदनायुक्तः, महती क्लेशयुक्तः, गोलाकारः वा दीर्घः वा, स विद्रधिरिति कथ्यते। दोषरक्तसमूहात्, पृथग्वा संयुक्तात्, देहस्य विविधभागेषु भ्रमति; कठिना, ग्रन्थियुक्ता, अप्रस्रवणयुक्ता च। आभ्यन्तरविद्रधिः गम्भीरा, तीव्रा, अर्बुदवत् वर्धमानः; वल्मीकसदृशं प्रस्रवति, अन्नपाचनदौर्बल्यं जनयति। नाभौ, मूत्राशये, यकृत्, प्लीहा, हृदय, उदर, वृषणयोः च दृश्यते; हृदयस्थे कम्पनम्, तीव्रवेदनाः च। श्यामरक्तशीर्षः, विषमपक्वता, विषमाकृति, मूर्छा, भ्रमः, उदरवृद्धिः, स्रवणम्, सरणम्, शब्दः च साकं दृश्यते। पित्तात् रक्त, ताम्र, कृष्णवर्णः, मूर्च्छा, ज्वर, दाहयुक्तः; त्वरितोत्पन्नः, शीघ्रपक्वः, कफात् पीतवर्णः, कण्डूयुक्तः। दोषत्रयसंयोगात्—क्लेशः, शीतता, स्तम्भः, जृम्भा, अन्नद्वेषः, गुरुत्वं, विलम्बितोत्पत्तिः, पाचनदौर्बल्यं च। अत्र रोगबलात् मलविकृति, बाह्याभ्यन्तरचिह्नानि—कृष्णपिडिका, श्यामवर्णता, तीव्रदाहः, वेदना, ज्वरः च। एवं धन्वन्तरिः प्रमेहस्य, विद्रधेः, गुल्मस्य च, विविधकारणानि, लक्षणानि, स्वरूपाणि च सुश्रुताय श्रद्धया, विस्तारतः उपदिशत्।