गरुडपुराणम्

धन्वन्तरिः सुश्रुतं प्रति उवाच—शृणु, प्रमेहस्य हेतून् विस्तरेण प्रवक्ष्यामि। विंशतिः प्रमेहाः कीर्तिताः, तेषु दश कफसम्भवाः, चत्वारः पित्तसम्भवाः, षट् वातसम्भवाः, च तत्र स्निग्धमज्जावसा-कफैः चोद्भवन्ति। यदा मूत्रं शुष्कं वा, सर्ववर्णयुक्तं वा, तदा मूत्रदौर्बल्यं नाम रोगः स्यात्; एवं मूत्रजन्याः रोगाः विस्तारतः निरूपिताः। हरिद्रमेही तिक्तो भवति, मूत्रं हरिद्रारसं सदृशं, पुरीषमपि तथैव। विस्रमेहे मूत्रं उष्णं, लवणं, रक्तवर्णं च; रक्तमेहे तु मूत्रं रक्तवद् दृश्यते। वसामेही मूत्रं पुनः पुनः वसासंयुक्तं त्यजति; मज्जामेही मज्जायुक्तं मूत्रं पुनः पुनः विसृजति। हस्तीप्रमेहे मूत्रधारा बलहीना, स्थूलाऽतिस्निग्धा च प्रवहति—एष हस्तिप्रमेहः कथ्यते। मधुमेही मूत्रं मधुरमिव भवति; एष द्विविधः—धातुक्षयात्, वातनाड्यावरणात्, वा दोषकोपात् जायते। यदा नाड्यः बाध्यन्ते तदा दोषलक्षणानि कारणं विना दृश्यन्ते; कदाचित् क्षीणा, कदाचित् पूर्णा, स रोगः दुष्प्रतिकारः, दीर्घकालश्च। यदा दीर्घकालं प्रमादेन उपेक्ष्यते, सर्वे प्रमेहाः अन्ते मधुमेहत्वं गच्छन्ति; तत्र मूत्रं साधारणतः मधुरं मध्विव भवति। अस्मिन शरीरे मधुरभावात् सर्वेऽपि मधुमेहाः इति प्रोच्यन्ते; तत्र अजीर्णं, अरुचिः, छर्दिः, अनिद्रा, कासः, नासाशोषः च जायन्ते। कफसम्भवे प्रमेहे मूत्राशयशूलम्, शिश्नशूलम्, वृषणशोफः, ज्वरः चोपद्रवाः स्युः। पित्तसम्भवे दाहः, तृष्णा, अम्लता, मूर्‍च्छा, अतिसारः च दृश्यन्ते; वातसम्भवे भ्रान्तिः, कम्पः, हृद्रोगः, अशान्तता च भवन्ति। शूलोदयात् शोषः, श्वासः, कासः च जायन्ते; शराविका, कच्छपिका, ज्वालिनी, विनतालजी इत्यादयः अपि सम्प्रदुष्यन्ति। मसू‍रिका, सरषपिका, पुत्रिणी, सविदारिका, विद्रधिः इत्येते दश पिडिकाः प्रमेहस्य प्रमादात् जायन्ते। कफयुक्तान्नपानात् एतेषां संजननं साधारणं; विशेषतः मधुर, अम्ल, लवण, स्निग्ध, गुरु, पिच्छिल, शीत आहारैः। नवधान्य, सुरा, युष, मांस, इक्षुरस, गुड, क्षीरविकाराः, च स्थिरासनं, शयनं च—एतानि वर्जनीयानि। प्रमेहेण दूषितः कफः मूत्राशये निवेशयति; शरीरं दूषयित्वा सः रस, स्वेद, वसा, मज्जा, मांसानि व्याप्नोति। पित्तरक्तयोः हानौ कफः प्रथमतः मूत्रे आश्रयति; ततो मूत्राशयस्थितं धातुं क्षपयित्वा, वातः प्रबलीभवति। एवं प्रमेहानां साध्यत्वासाध्यत्वेन विभागः क्रियते; दोषेषु समत्वेऽपि, प्रधानत्वाद् भेदः दृश्यते। मूत्रस्य अधिकता, पिच्छिलता च सामान्यलक्षणम्; दोषधातुवैषम्यात् भेदाः भवन्ति। मूत्रवर्णगुणभेदात् प्रमेहभेदाः—शुद्धं, अतिश्वेतं, शीतलं, गन्धरहितं, जलोपमं वा मूत्रं दृश्यते। उदकमहे मूत्रं जलवत्, किंचित् पिच्छिलं, पिच्छिलं च; इक्षुमहे मूत्रं अतीव मधुरं, इक्षुरसरसमिव। सान्द्रमेहे मूत्रं सान्द्रं, जीर्णं च; सुरामेहे मूत्रं सुरामिव—ऊर्ध्वे शुद्धं, अधस्तात् सान्द्रं। शुक्रमेहे रोमाञ्चो जायते; मूत्रं सान्द्रं, श्वेतं, चूर्णवत्, शुक्रसदृशं वा शुक्रयुतं च। सिकतामेहे मूत्रे सिकतानि दृश्यन्ते; शीतमेहे मूत्रं बहु, मधुरं, अतीव शीतलं च। शनैर्मेहे शनैः शनैः मूत्रत्यागः; लालयुक्ते मूत्रे पिच्छिलं, लालयुक्तं च। क्षारमेहे मूत्रं क्षारजलसदृशं—गन्धे, वर्णे, रसे, स्पर्शे च; नीलमेहे मूत्रं नीलवर्णं; कालमेहे कालमस्य श्यामलेख्यसदृशं। संधिषु, मर्मसु, स्नायुमार्गेषु पिडिकाः जायन्ते; ताः पार्श्वे उन्नताः, मध्ये शुष्काः, वेदनारहिताः च। शराविका शरावाकारवती; कच्छपिका सदा दहन्ती, कच्छपवद् दृश्यते। विनता स्थूला, नीलवर्णा; ज्वालिनी त्वचि जायते, दाहयुक्ता, तीव्रवेदनाकरी च। मसूरिका रक्तश्वेतवर्णा, स्फोटयुक्ता, तीव्रा, मसूराकारवती च। सरषपिकायाः सरषपसदृशं रूपं, तीव्रवेदना, जिह्वारोगः च; पुत्रिणी स्थूला, लघ्वी, अतीव सूक्ष्मा च। विदारिकामूलेन सदृशी, कठिनी, विद्रधिलक्षणयुक्ता विद्रधिका इति ज्ञेया। पुत्रिणी, विदारिका दुःसहाः, स्थूलमांसिनां जायन्ति; अन्याः पित्तप्रधानाः, कृशानां स्युः। एता पिडिकाः दोषप्रकोपानुसारं प्रादुर्भवन्ति; प्रमेहरहितेषु अपि दूषितवसया जायन्ते। यावत् वर्णपरिवर्तनं न दृश्यते, तावत् न ज्ञायन्ते; पीतवर्णता, रक्तवर्णता, प्रमेहपूर्वलक्षणाभावः च चिन्तनीयः। एवं मूत्रं यो विसृजति, सः रक्तपित्ती इति कथ्यते; स्वेदः, गन्धः, अंगसादता, तन्द्रा, अन्ननिद्रालोलुपता, हृदयदाहः, नेत्रजिह्वाकर्णदाहः, गुरुत्वं, केशनखवृद्धिः च स्यात्। शीतप्रियता, कण्ठतालुशोषः, मुखे माधुर्यं, हस्तपाददाहः—एते मधुमेहस्य पुरवर्यलक्षणानि; मूत्रे पिपीलिकाः अपि दृश्यन्ते। मधुमेहे तृष्णा, मुखे माधुर्यं, पिच्छिलता च, नानाविकाराः च भवन्ति; पूर्ते कफसम्भवः, क्षये वातजन्यः स्यात्। कफपित्तोत्थाः, क्रमशः सम्पूर्णरूपेण प्रकटिताः, मैथुनात् जाताः च दीर्घकालिनः; पित्तसम्भवः असाध्यः, भाग्यवशात् न जातः साध्यः इति। एवं भगवता धन्वन्तरिणा, सुश्रुताय प्रमेहवर्गस्य हेतुप्रभावलक्षणोपद्रवाः क्रमशः प्रकाशिताः।