यदा मूत्रं लघु बलात् नाभौ वा गुदे वा धृतं भवति, तदा तद् मूत्रं तत्रैव तिष्ठति, गन्तुम् इच्छति, ततोऽन्ते कष्टेन वा सुखेन वा निष्क्रमति। मूत्रस्य प्रवाहः मध्ये मध्ये विरमति; महत्सु गुप्तेषु एषा स्थितिः श्रेयसी। मूत्राशयस्य मुखे तृष्णा जायते, प्रवाहः तु सन्ततं तु अल्पं च, एकस्मिन् क्षणे स्फुटं निर्गच्छति। यदा मूत्राशयस्य अन्तर्ये शिलासदृशः शूलयुक्तः ग्रन्थिः भवति, तदा तं मूत्रग्रन्थिं विद्यात्। मूत्रोत्सर्गे स्त्रीसंयोगे वा अनिलः शुक्रं आकर्षति। मूत्रं निष्क्रम्य शुक्रं स्थानाद् च्युतं भवति, पूर्वं वा पश्चात् वा निष्क्रमति; मूत्रे यत् शुक्रं दृश्यते, तद् भस्मोदकसदृशं कथ्यते। यदा अनिलः कृशं रूक्षं च उपर्युपरि कृतवान्, विहिता विहिता पुरीषे, मूत्रमार्गे बाधा जाता, तदा पुरीषं मिश्रितं भवति। मूत्रबिन्दुं तु तद्वत् गन्धयुक्तं बाधायाम् ज्ञेयम्, पित्तेन, श्रमेण, तीक्ष्णाम्लाहारैः, वात्या च उत्पन्नम्। यदा वातः वर्धते, तदा मूत्राशये मूत्रे च दाहं जनयति; मूत्रं प्रथमं रक्तवर्णं वा रक्तसर्वं दृश्यते। मूत्रं पुनःपुनः उष्णं च कष्टेन निष्क्रमति; एषा वातदाहः इति कथ्यते, यदा पित्तं वातः च शरीरस्य कृशत्वे रूक्षत्वे मूत्राशये स्थितौ। ते मूत्रस्य क्षयम्, तीव्रदाहं च जनयन्ति; तद् नाम्ना प्रसिद्धम्। पित्तं कफं वा उभयं वा, वातेन तु तिरस्कृतम्। मूत्रं कठिनतया निष्क्रमत्, पीतं, रक्तं, श्वेतं, घनं च, सदा दाहयुक्तम्; तस्य वर्णः रोचनायाः, शङ्खस्य, चूर्णस्य च सदृशः। यदा मूत्रं रूक्षं सर्ववर्णं वा, तदा मूत्रक्षयः इति कथ्यते। एवं मूत्रजन्याः व्याधयः विस्तारतः निरूपिताः। ततः धन्वन्तरिः उवाच—अधुना प्रमेहस्य हेतून् कथयिष्यामि, शृणु सुश्रुत! प्रमेहाः विंशतिः प्रकाराः, दश कफजन्याः, पित्तजन्याः च। वातजन्याः चत्वारः षट् च, तथा वसामज्जाकफसम्भवाः। हरिद्रमेही तीक्ष्णः, हरिद्रासदृशः, पुरीषं तु तद्वत्। विस्रं, मञ्जिष्ठमेही च—मञ्जिष्ठा जलसदृशी, विस्रं उष्णं, लवणं, रक्तवर्णं, रक्तमेहः मूत्रं रक्तसदृशं। वसामेही मूत्रं वसासंयुक्तं, वसासदृशं, पुनःपुनः निष्क्रमति; मज्जामेही मज्जासंयुक्तं, मज्जासदृशं, पुनःपुनः निष्क्रमति। हस्तीमत्तमेही मूत्रं बलहीनं, घनं, स्नेहयुक्तं; हस्तीमत्तप्रमेहः इति प्रसिद्धः। मधुमेही—मूत्रं मधुसदृशं, द्विविधः, तत्त्वदोषक्रोधात्, धातुक्षयात्, वा वातेन मार्गबाधायाम् उत्पद्यते। यदा मार्गे बाधा, दोषचिह्नानि कारणं विना प्रकटन्ते; कदाचित् क्षीणं, कदाचित् पूर्णं, साध्यं च कष्टं, दीर्घकालं। यदा दीर्घकालं उपेक्षितम्, सर्वे प्रमेहाः मधुमेहः भवन्ति; प्रमेहेषु मूत्रं सामान्यतः मधुरं, मधुसदृशं। सर्वे एते मधुमेहेति कथ्यन्ते, शरीरस्य मधुरभावात्; अजीर्णं, स्वादक्षयः, वान्ति, अनिद्रा, कासः, नासारोधः च जायते। कफसम्भवेषु प्रमेहेषु मूत्राशयशूलः, लिङ्गशूलः, वृषणशोफः, ज्वरः च उपद्रवाः। पित्तसम्भवेषु दाहः, तृष्णा, अम्लता, मूर्छा, अतिसारः च। वातसम्भवेषु विपर्ययः, कम्पः, हृदयशूलः, अशान्तता च। त्रिशूलोत्थाने रूक्षता, श्वासकष्टता, कासः च; शराविका, कच्छपिका, ज्वालिनी, विनतालजी इत्येताः स्थितयः प्रकटन्ते। मसूरिका, सरषपिका, पुत्रिणी, सविदारिका, विद्रधिः च—एषां दश पिडिकाः प्रमेहस्य उपेक्षायाः फलरूपेण दृश्यन्ते। कफमिश्रिताहारेण एते सामान्यतः आरम्भः; विशेषतः मधुर, आम्ल, लवण, स्निग्ध, गुरु, श्लक्ष्ण, शीताहारैः। नूतनधान्य, सुरा, युष, मांस, इक्षु, गुड, क्षीरजन्य, एकस्थाने उपवेशनम्, शयनं च—एते त्याज्याः। कफः प्रमेहेण दूषितः मूत्राशये स्थिरः; शरीरं दूषयित्वा, रसे, स्वेदे, वसामज्जे, मांसे च प्रभावं करोति। यदा पित्तं रक्तं च क्षीणं, कफः प्रथमं मूत्रे आश्रयम्; मूत्राशयस्थं धातुं क्षीणं कृत्वा, तदा वातः उत्पद्यते। एवं प्रमेहाः साध्यत्वेन, असाध्यत्वेन च विभागः; दोषाः समाना अपि, तेषां प्रबलत्वात् भेदः अस्ति। मूत्रस्य अतिक्रान्तता, तुच्छता च सामान्यलक्षणम्; दोषधातुभेदात्, विशेषसंयोगात् विविधता जायते। प्रमेहाः मूत्रवर्णादिभेदेन भिद्यन्ते—शुद्धं, अतीव श्वेतं, शीतं, निर्गन्धं, जलसदृशं। उदकमेहे मूत्रं जलवत्, किंचित् तुच्छं, श्लक्ष्णं च; इक्षुमेहे अतीव मधुरं, इक्षुरससदृशं। सांद्रमेहे मूत्रं घनं, पुरातनं; सुरामेहे सुरासदृशं—ऊर्ध्वभागे शुद्धं, अधोभागे घनं। शुक्रमेहे रोमाञ्चः, मूत्रं घनं, श्वेतं, पिष्टसदृशं, शुक्रसदृशं वा शुक्रमिश्रं। सिकतामेहे मूत्रे रेतसिकताः दृश्यन्ते; शीतमेहे मूत्रं बहु, मधुरं, अतीव शीतं। शनैर्मेहे शनैः शनैः मूत्रोत्सर्गः; लालयमेहे मूत्रं श्लक्ष्णं, लालयुक्तं, सूत्रवत्। क्षारमेहे मूत्रं क्षारोदकसदृशं—गन्ध, वर्ण, रस, स्पर्शेन; नीलमेहे मूत्रं नीलवर्णं; कालमेहे मूत्रं कालवर्णं, माषसदृशं। पिडिकाः संधिषु, मर्मसु, मांसस्रोतसि प्रकटन्ते; ताः काठिन्येन उन्नता, मध्ये शून्या, रूक्षाः, निरवेदनाः। शराविका शरावसदृशी, कच्छपिका सदा दाहयुक्ता, कच्छपसदृशी। विनता महती, नीलवर्णा; ज्वालिनी त्वचि दाहयुक्ता, तीव्रशूलदायिनी च। एवं मूत्रजन्याः प्रमेहाः, तेषां कारणानि, लक्षणानि, उपद्रवाः, विभागाः च धन्वन्तरिना सुश्रुताय श्रद्धया निरूपिताः।