गरुडपुराणम्

यदा वातः मूत्राशयद्वारे प्रचालितः स्यात्, तदा स मूत्रेण सह निष्कास्यते, अथवा प्रवाहविपरीते गच्छन् पच्यते। यदि तत्र वातः विक्षुब्धः भवति, तर्हि मूत्रग्रहणं जनयति। तदा मूत्रग्रहणं, वेदना, कण्डूः, किञ्चिद् वृद्धिः च दृश्यन्ते। मूत्राशयम् आवृत्य, सः वातः अधः भागे, गुददेशे, स्थूलः चलितः चोर्ध्वं गच्छति। तत्र सः तीव्रां पीडां, दाहं, स्फुरणं, पीडनं च जनयति। मूत्राशयः यदा निरुद्धः अभिपीड्यते, तदा मूत्रं शणैः शणैः बिन्दुबिन्दुना एव निष्क्रमत्। एषः प्रवाहनिरोधः "मूत्राशयगतवातः" इति प्रसिद्धः, यः दुष्प्रतिकारः, द्वितीयः च बलवत् वातः स्याद् अधिकदुष्प्रतिकारः। यदा वातः गुदमूत्राशययोः मध्ये स्थितं स्थानम् अधिष्ठाय, कठोरं ग्रन्थिं तुल्यं मुसलस्य उत्पादयति, तदा सः "वातमुसलः" इति कथ्यते। विष्णुनाड्याः वातेन सः उत्पाद्यते; दोषयुक्तः, वलितः, तीव्रः च सन्, मूत्राशयगतवातः महतीं वेदनाम् आवहति। सः मूत्रं बन्धयन् विचरति, स्तम्भं, पीडनं, गुरुत्वं च जनयति। मूत्रं शनैः शनैः, कदाचित् कदाचिदेव निष्क्रमत्। एषः "वातवलयः" इति कथ्यते। यदा मूत्रं क्षणमपि रुद्धं भवति, तदा न निष्क्रमत्, अथवा विघ्नितं भवति, मूत्रत्यागानन्तरं किञ्चित् वेदना भवति। मूत्रग्रहणेन वातः विघ्नितः सन्, अधस्तनं नाभ्यधः प्रदेशं मूत्रेण पूरयति। तत्र तीव्रां वेदनां, उदरवृद्धिं, अशक्तिं, मलसञ्चयं च जनयति; मूत्रं जठरद्वारदोषात् अथवा वातेनैव जायते। यदा अल्पं मूत्रं बलात् मूत्राशये नाभौ वा स्थितम्, तदा सः तत्रैव तिष्ठति, निष्क्रान्तुम् इच्छन्, पश्चात् वेदनया वा अवेदनया वा निष्क्रमत्। मूत्रप्रवाहः विघ्नितः भवति; एषः स्थूलशिश्नेषु श्रेयांसि दृश्यते। अन्तर्मूत्राशयस्य द्वारे तृष्णा जायते, प्रवाहः स्यात् क्षिप्रः, अल्पः, स्थिरश्च। शिलासमवेदनया यः ग्रन्थिः स मूत्रग्रन्थिः इति कथ्यते; मूत्रत्यागेन स्त्रीसंसर्गे वा, वातः शुक्रं आकर्षति। यदा मूत्रत्यागानन्तरं शुक्रं स्थानात् चलितं भवति, तदा पूर्वं वा परं वा निष्क्रमत्; मूत्रे शुक्रं भस्मोदकसदृशं दृश्यते। यदा वातः कृशे रुक्षे च प्रवर्तते, पुरीषे प्रतिलोमगमनं करोति, मूत्रनाड्यां च विघ्नं जनयति, तदा पुरीषे सन्निपातः भवति। मूत्रबिन्दोः समानगन्धता बाधायाः चिन्हं, पित्तात्, श्रमात्, तीक्ष्णाम्लभोजनात्, वातादिभिः च जायते। यदा वातः वर्धते, मूत्राशये मूत्रे च दाहं जनयति; मूत्रं पूर्वं रक्तवर्णं वा सम्पूर्णरक्तवर्णं दृश्यते। पुनः पुनः मूत्रं उष्णं, कठिनत्याज्यं च भवति; एषः "उष्णवातः" इति कथ्यते, यदा पित्तं वातश्च मूत्राशये कृशे रुक्षे च देहे स्थितौ। तौ मूत्रक्षयम्, महतीं दाहं च जनयतः, अतः तदनुज्ञया नाम्ना उक्तं। पित्तं कफं वा उभयं वा, वातेन जय्यते। तदा कठिनेन मूत्रं पीतं, रक्तं, श्वेतं, स्थूलं वा निष्क्रमत्, सदा दाहेन सह, तस्य वर्णः रोचनायाः शंखस्य चूर्णस्य वा सदृशः। मूत्रं रुक्षं सर्ववर्णं वा यदा भवति, तदा स मूत्रक्षयः इति कथ्यते। एवं मूत्रसम्भवाः व्याधयः विस्तारतः वर्णिताः। अथ धन्वन्तरिः उवाच—अधुना प्रमेहानां हेतून् वक्ष्यामि, शृणु सुष्रुत! प्रमेहानां विंशतिः प्रकाराः, दश कफसम्भवाः, पित्तसम्भवाः च। वातसम्भवाः चत्वारः षट् च, च कफमज्जावसासम्भवाः। हरिद्रमेही कटुकः, हरिद्रासदृशः, तस्य पुरीषं अपि तथैव। विष्ट्रं मञ्जिष्ठमेहे च—मञ्जिष्ठा जलवत्, विष्ट्रं उष्णं लवणं रक्तवर्णं च; रक्तमेहः रक्तवर्णमूत्रम्। वसामेही वसा मिश्रितं मूत्रं पुनः पुनः त्यजति, वसासदृशम्; मज्जामेही मज्जासंयुक्तं मूत्रम्, मज्जासदृशं पुनः पुनः त्यजति। हस्तीमत्तमेही इव—मूत्रं बलहीनं, स्थूलं, स्नेहम्; हस्तीमत्तः प्रमेहः इति कथ्यते। मधुमेही—मूत्रं मधुसदृशं भवति, तस्य द्वौ प्रकारौ, भूतक्रोधात्, धातुक्षयात्, वातेन च स्रोतोविघ्नात् जायते। विघ्निते, दोषचिह्नानि कारणं विना दृश्यन्ते; कदाचित् क्षीणं, कदाचित् पूर्णं, सः सुदुर्लभः, शनैः साध्यः च। दीर्घकालं उपेक्षिते सर्वे अपि मधुमेहः भवन्ति; प्रमेहेषु मूत्रं सामान्यतः मधुरं मधुसदृशं च। एते सर्वे मधुमेहः इति कथ्यन्ते, देहे मधुरत्वात्; अजीर्णं, अरुचिः, छर्दिः, अनिद्रा, कासः, नासाशोषः च जायन्ते। कफसम्भवेषु प्रमेहेषु मूत्रशिश्नयोः वेदना, अण्डकोषवृद्धिः, ज्वरः च उपद्रवाः। पित्तसम्भवेषु दाहः, तृष्णा, अम्लता, मूर्च्छा, अतिसारः च; वातसम्भवेषु प्रतिलोमगमनं, कम्पः, हृद्रोगः, अशान्तता च। शूलोत्थाने शुष्कता, श्वासः, कासः च; शराविका, कच्छपिका, ज्वालिनी, विनतालजी इत्यादयः च दृश्यन्ते। मसूरिका, सरषपिका, पुत्रिणी, सविदारिका, विद्रधिः इत्यादयः दश पिडिकाः प्रमेहानाम् उपेक्षया जायन्ते। कफयुक्तभोजनात् सामान्यतः एतानि आरम्भः, विशेषतः माधुर्य, आम्ल, लवण, स्निग्ध, गुरु, पिच्छिल, शीतभोजनैः च। नवान्नं, सुरा, युषम्, मांसम्, इक्षु, गुडः, क्षीरविकाराः, एकस्थाने उपवेशनं, शयनं च—एतानि वर्जनीयानि। प्रमेहेन दूषितः कफः मूत्राशये स्थित्वा, शरीरं दूषयित्वा, रसं, स्वेदं, वसा, मज्जा, मांसं च व्याप्नोति। यदा पित्तं रक्तं च ह्रासं यान्ति, कफः आदौ मूत्रे निलीयते; ततः मूत्राशयस्थधातौ गच्छन्, तस्य क्षये वातः जायते। एवं प्रमेहानां साध्यत्वासाध्यत्वेन भेदः; दोषेष्वपि समेषु, तेषां प्राधान्येन भेदः दृश्यते। सर्वेषां सामान्यलक्षणं मूत्रस्य बहुलत्वं, पिच्छिलत्वं च; दोषधातुवैषम्ये अपि, विशेषसंयोगात् भेदः दृश्यते। एवं सम्पूर्णं प्रमेहानां मूत्रव्याधीनां च स्वरूपं, लक्षणं, हेतुभेदं च धन्वन्तरिना सुष्रुताय सम्यक् उपदिष्टम्।