गरुडपुराणम्

यदा मूत्रमार्गः सुस्पष्टः स्यात्, तदा मूत्रस्य प्रवाहः बहुलः भवति; यदा तु मार्गः रुद्धः, तदा मूत्रं सुलभेन न निष्क्रामति, अपि च स्फटिकसमं स्वच्छं गव्यकण्ठोपमं दृश्यते। मूत्रमार्गे सञ्चालिते, तत्र वेदना जायते, रक्तमांसयोः स्रावः अपि दृश्यते; वातदोषेण पीडितः रोगी दन्तान् दषति, कम्पते च। सः स्वस्य लिङ्गं नाभिं च गृह्णाति, महतीं पीडां अनुभवति; वातप्रभावात् मलप्रवृत्तिः भवति, मूत्रं च पुनः पुनः बिन्दुबिन्दुना निष्क्रामति। तस्य अश्मरिः कृष्णवर्णा, खररूपा, कदाचिद् कंटकसदृशी तीक्ष्णा च भवति; पित्तेन मूत्राशयः दहत्येव, ज्वलनसदृशं तापं अनुभवति। अश्मरिः भल्लातकबीजसदृशी, रक्तवर्णा, पीता, श्वेता वा दृश्यते; कफेन पीडिते मूत्राशये शैत्यं गुरुत्वं च अनुभवति। बालकेषु तु महती स्निग्धा अश्मरिः मधुवर्णा वा श्वेता दृश्यते, विशेषतः तेषां मध्ये बहुल्येन। यदा मूत्रमार्गः लघुः, ग्राहितुम् उत्स्रष्टुं च सुलभं, तदा जनः सुखमेव अनुभवति; किन्तु शुक्रस्य धारणात्, तत्र शुक्राश्मरिः महती जायते। यदा शुक्रं स्वस्थानात् अपसारितं वा न निष्क्रान्तं, तदा वातः द्वयोः वृषणयोः मध्ये प्रविश्य शुक्रं शोषयति, शुष्कं च तद् अश्मरिं रूपं प्राप्नोति। तया मूत्राशये वेदना, मूत्रकृच्छ्रता, श्वयथुश्च जायते; सा जातमात्रा शुष्यति, विलीयते च। यदा रोगी पीड्यते, तदा ज्वरः कासः च जायते, अश्मरिः कणकसदृशी भवति; वातेन भग्ना सा विपरीतगत्या संचरति। सा मूत्रेण सह निष्क्रान्ता वा, प्रवाहविपरीतेन जठराग्निना पच्यते; मूत्रद्वारे वातः विक्षिप्तः सन् मूत्रग्रहणं जनयति। मूत्रग्रहणेन वेदना, कण्डूः, कदाचित् श्वयथुश्च जायन्ते; मूत्राशयं आच्छाद्य, सा अश्मरिः महती चलिता, गुदप्रदेशे समुत्क्षिप्यते। तत्र सा वेदनां, दाहं, स्पन्दनं, विक्षेपं च जनयति; मूत्राशयः पीडितः सन्, मूत्रं केवलं बिन्दुबिन्दुना निष्क्रामति। मूत्रधारायाः सम्प्रतिबन्धः 'वातमूत्राशय' इति कथ्यते; स दुःसाध्यः, द्वितीयः वातः बलवत्तरः चातिदुःसाध्यः। यदा वातः गुदमूत्राशययोः मध्ये प्रविश्य, कठोरं ग्रन्थिं उच्चितं मुषलसदृशं सृजति, तदा 'वातमुषल' इति प्रोच्यते; विष्णुनाडीगतवायोः स एव, विकृतः, वलितः, तीव्रः च सन्, तीव्रं वेदनां जनयति। सः मूत्रग्रहणं कृत्वा, गात्रे स्थैर्यं, विक्षेपं, गुरुत्वं च जनयति; मूत्रं स्वल्पस्वल्पं वा कदाचित् एव निष्क्रामति। एषः 'वातवलय' इति प्रसिद्धः; मूत्रग्रहणं क्षणमात्रं सति, मूत्रं न निष्क्रामति, बाध्यते वा, मूत्रप्रवृत्तेः अनन्तरं स्वल्पवेदना भवति। यदा मूत्रग्रहणात् वातः रुद्धः सन् भ्रमति, तदा नाभ्यधः उदरभागः मूत्रेण पूर्यते। तदा तीव्रा वेदना, उदरशूलः, अशक्ति, मलसञ्चयश्च जायते; एषः दोषः जठरद्वारस्य विकारात् वा वातेन च उपजायते। स्वल्पं मूत्रं बलात् मूत्राशये वा नाभौ धृतं, तद् तत्रैव तिष्ठति, प्रवाहितुं इच्छति, पश्चात् वेदनया वा अवेदनया वा निष्क्रामति। मूत्रप्रवाहः छिन्नः; एषः दोषः येषां लिङ्गं दीर्घं तेषां श्रेष्ठः; अन्तर्मूत्राशयस्य मुखे तृष्णा, प्रवाहः सततं अल्पः, आकस्मिकश्च भवति। शिलासदृशी वेदनायुक्तः ग्रन्थिः 'मूत्रग्रन्थिः' इति कथ्यते; मूत्रं कृत्वा वा स्त्रीसंयोगात् वा, वातः शुक्रं आकर्षति। मूत्रकर्मणः अनन्तरं शुक्रं स्वस्थानात् अपसारितं, पूर्वं वा उत्तरं वा निष्क्रान्तम्; मूत्रे शुक्रं 'रजकजलोपमं' इति उच्यते। यदा वातः खरं दुर्बलं च पीडयति, मलानां प्रतिलोमगमनं च, मूत्रमार्गस्य रोधः च जायते, तदा मलयोः संमिश्रणम् अपि भवति। मूत्रबिन्दोः तादृशमेव गन्धं, पित्तात्, श्रमात्, तीक्ष्णाम्लभोजनात्, उदरवृद्धेः च कारणात् मूत्रमार्गस्य रोधः विज्ञेयः। यदा वातः वृद्धिं गच्छति, तदा मूत्राशये मूत्रे च दाहं जनयति, मूत्रं पूर्वं रक्तमिश्रं वा रक्तवर्णं दृश्यते। पुनः पुनः मूत्रं उष्णं, कृच्छ्रतया निष्क्रामति; एषः 'उष्णवात' इति कथ्यते, पित्तवातयोः मूत्राशये स्थिते, क्षीणरूक्षदेहे। तौ मूत्रक्षयम्, तीव्रदाहं च जनयतः, तेन नाम्ना प्रसिद्धं; पित्तं कफं वा उभयं वा, तदपि वातेन अपकुर्वन्ति। तदा कठिनेन मूत्रं पीतं, रक्तं, श्वेतं, स्थूलं वा निष्क्रामति, सदा दाहयुक्तं, तस्य वर्णः रोचना, शंख, चूर्णोपमः च। यदा मूत्रं शुष्कं वा सर्ववर्णयुक्तं, तदा 'मूत्रक्षय' इति कथ्यते; एवं मूत्रसम्भवाः व्याधयः विस्तारतः वर्णिताः। अथ धन्वन्तरिः उवाच—अधुना प्रमेहकारणानि वक्ष्यामि, शृणु सुष्रुत! प्रमेहाः विंशतिः प्रकाराः सन्ति—दश कफजाः, पित्तजाः च। चत्वारः षट् च वातजाः, च तानि च वसा, मज्जा, कफसम्भवाः च। हरिद्रमेही तीक्ष्णः, हरिद्रारससदृशः, तस्य मलः अपि तथैव। विष्ट्रं, मञ्जिष्ठमेहे च—मञ्जिष्ठा जलोपमा; विष्ट्रं उष्णं, लवणं, रक्तवर्णं च; रक्तमेहतः मूत्रं रक्तसदृशं भवति। वसामेही वसा मिश्रितं मूत्रं पुनः पुनः त्यजति, वसासदृशं; मज्जामेही मज्जा मिश्रितं मूत्रं पुनः पुनः त्यजति, मज्जासदृशं। हस्तीमत्त इव मूत्रधारा अगौरवा, स्थूलं, पिच्छिलं च, तस्मात् प्रमेहः हस्तीमत्त इति कथ्यते। मधुमेही—तस्य मूत्रं मधुसदृशं भवति, द्विविधः च; तत्तु भूतानां कोपात्, धातुक्षयात्, वा वातेन स्रोतसि रुद्धे स्यात्। यदा स्रोतसि रुद्धे, तदा दोषलक्षणानि हेतुविना अपि दृश्यन्ते; कदाचित् क्षीणं, कदाचित् पूर्णं, तद् दुःसाध्यं, विलम्बेन साध्यं च। दीर्घकालं उपेक्षिते सर्वे मधुमेहे एव भवन्ति; प्रमेहेषु मूत्रं साधारणतः मधुरं, मधुसदृशं भवति। सर्वे एते मधुमेहाः इति कथ्यन्ते, शरीरस्य मधुरत्वात्; अजीर्णं, अरुचिः, वमनं, अनिद्रा, कासः, नासारोगः च जायन्ते।