गरुडपुराणम्

श्रीधन्वन्तरिः सुश्रुतं प्रति उवाच— “शृणु, सुश्रुत, वातरोगाः, अश्मरी, कुष्ठं, प्रमेहः, उदरशोथः, दुर्गन्धता, अर्शः, ग्रहणीति एते अष्टौ महागदाः अतिदुस्तराः सन्ति। तेषु मूत्रावरोधस्य हेतून् कथयामि। मूत्राशयः, तस्य कण्ठः, लिङ्गं, श्रोणिः, वृषणौ, गुदः च—एतेषां एकैकेन नाड्या उपस्थिताः, गुदास्थिसन्धिषु संस्थिताः; मूत्राशयः अपि अधःमुखः, मूत्रनाड्यः तत्र विवराणि कुर्वन्ति। तस्य पार्श्वयोः सूक्ष्मधाराः निरन्तरं पूरयन्ति; ताभिः प्रविश्य मूत्राशयः विंशतिविधान् विकारान् जनयति। तत्र मूत्रावरोधः प्रमेहश्च उभौ घोरौ, जीवनस्थानि बाधेते, मूत्राशयश्रोणिलिङ्गेषु मन्दं किन्तु पुनःपुनः पीडां जनयतः। वातजन्ये मूत्रं अल्पं स्यात्; पित्तजन्ये पीतम् सदा दाहकरम्; कफजन्ये रक्तमिश्रितं, मूत्राशयलिङ्गयोः गुरुता श्वयथुश्च दृश्यते। मूत्रं स्रावयुक्तं, बाधितं, सर्वदोषैः दूषितं भवति; यदा वातः मूत्राशयस्य विवरं रुद्ध्वा शोषयति, तदा मूत्रं पित्तेन कफेन वा शुक्रेण वा मिश्रितं शनैः शनैः घोरां अश्मरीं जनयति या पित्तवत् हरिद्रा स्यात्। एते सर्वे कफाश्रयाः; तस्य पूर्वलक्षणं मूत्राशयश्वयथुः, पीडास्य अत्यन्तता च। मूत्राशये मूत्रावरोधः, मूत्रकृच्छ्रता, ज्वरः, अरोचका च दृश्यते; नाभ्याः, गुदप्रदेशस्य, मूत्राशयस्य, शिरसः च वेदना सामान्या लक्षणानि। मार्गे मुक्ते मूत्रं बहु भवति; रुद्धे कठिनता, शुद्धं गोंमेधिकाभं वा दृश्यते। उद्वेगेण रक्तमांसयुतं वेदनायुक्तं मूत्रमार्गं स्यात्; तत्र वातबाधितः रोगी दन्तान् कर्षति, कम्पते च। स लिङ्गं नाभिं च गृह्णाति, महतीं पीडां अनुभवति; वातेन विबद्धः, पुरीषं त्यजति, मूत्रं च पुनःपुनः बिन्दुबिन्दुं त्यजति। तस्य अश्मरी कृष्णा, खरारूढा, कदाचित् कंटकाकारा; पित्तेन मूत्राशयः दह्यते, ज्वलनवत् सन्तप्तः इव। अश्मरी भल्लातकबीजवत्, रक्तपीतश्वेतवर्णा; कफेन मूत्राशयः शीतलः, गुरुश्च। बालानां मध्ये, विशालस्निग्धा, मधुवर्णा, श्वेता वा अश्मरी दृश्यते, तेषु विशेषतः अधिकसङ्ख्या। यदा मूत्रमार्गः लघुः, ग्रहीतुं विसर्जयितुं च सुलभः, तदा सुखं प्राप्नोति; किन्तु शुक्रनिरोधेन, शुक्राश्मरी जायते या महती। यदा शुक्रं स्थानात् च्युतं वा, न विसृष्टं वा, वातः वृषणयोः मध्ये प्रविश्य शुक्रं शोषयति, तत् शुष्कं शुक्रं अश्मरीरूपं भवति। तदनन्तरं मूत्राशयपीडा, मूत्रकृच्छ्रता, श्वयथुश्च जायते; जातमात्रे शुष्कं भूत्वा गलति। बाधायाम् ज्वरः, कासः, अश्मरी च शर्करावत्; वा वातेन भग्ना, प्रतिलोमगामिनी भवति। सा मूत्रेण सह निष्क्रान्ता, वा प्रतिलोमगता पच्यते; यदा वातः मूत्राशयकण्ठे उद्वेजितः, मूत्रावरोधं जनयति। तत्र मूत्रावरोधः, वेदना, कण्डूः, कदाचित् श्वयथुश्च; मूत्राशयमावृत्य, ऊर्ध्वं गच्छति, महती च विचलिता गुदप्रदेशे उपर्युपरि दृश्यते। तत्र वेदना, दाहः, स्पन्दनं, विक्रिया च; मूत्राशयदमनात् मूत्रं केवलं बिन्दुबिन्दुं निष्पद्यते। एष मूत्रनिरोधो ‘वातमूत्राशय’ इति विख्यातः, दुरतिक्रमः; द्वितीयः बलवत्तरः वातः अपि अतिदुस्तरः। यदा वातः गुदमूत्राशययोः मध्ये देशं आश्रित्य, कठिनं, ग्रन्थिमन्तं, उन्नतम् मुसलीव उत्पादयति, तदा ‘वातमुसली’ इति कथ्यते; विष्णुनाड्याः वातेन उत्पादितः, दोषयुक्तः, वलितः, तीव्रः च सः मूत्राशये अतिपीडां जनयति। मूत्रं बद्ध्वा, विचरति, स्तम्भं, विक्रियां, गुरुता च जनयति; मूत्रं शनैः शनैः, वा कदाचित् एव निष्पद्यते। एष ‘वातवल्ली’ इति कथ्यते; यदा क्षणमात्रे मूत्रनिरोधः, न निष्क्रान्ति, वा बाधिता, मूत्रोत्सर्गात् अनन्तरं अल्पा वेदना। यदा मूत्रनिरोधात् वातः बाधितः, भ्रमति च, अधोनाभिदेशे मूत्रपूरणं भवति। तत्र तीव्रा पीडा, उदरशोथः, अशक्ति, मलसञ्चयः च जायते; एष मूत्रः आमाशयदोषात् वा वातेन वा जायते इति विज्ञेयः। यदा अल्पं मूत्रं मूत्राशये वा नाभौ वा बलात् बद्धं भवति, तदा तत्र तिष्ठति, विसर्जनाभिलाषेण स्रवति, अनन्तरं वेदनया वा अवेदनया वा निष्पद्यते। मूत्रमार्गे विघातः, महालिङ्गिनां श्रेष्ठः; अन्तर्मूत्राशयस्य मुखे तृष्णा, स्रावः स्थिरः किन्तु अल्पः, सहसा च। ग्रन्थिर्दृश्यते, अश्मरीव वेदनायुक्तः, मूत्रोत्सर्गे स्त्रीसंगाय वा कृतवतः, वातः शुक्रं आकर्षति। मूत्रोत्सर्गे शुक्रं स्थानाच्च्युतं वा, पूर्वं वा परं वा निष्क्रान्ति; एष शुक्रो मूत्रे भस्मोदकसदृशः इति उच्यते। यदा वातः कृशं दुर्बलं च बाधते, मलानां प्रतिलोमगमनं करोति, मूत्रमार्गः च बाध्यते, तदा पुरीषं मिश्रितं भवति। मूत्रबिन्दोः तुल्यगन्धं बाधां तु पित्तेन, श्रमेण, तीक्ष्णाम्लाहारैः, उदरशोथेन च विज्ञेयम्। यदा वातवृद्धिः, मूत्राशये मूत्रे च दाहं करोति, तदा मूत्रं प्रथमं रक्तयुक्तं वा सम्पूर्णरक्तवर्णं दृश्यते। पुनःपुनः मूत्रं उष्णं, कृच्छ्रस्रावि; एष ‘उष्णवात’ इति कथ्यते, यदा पित्तवातौ कृशे रूक्षे च देहे मूत्राशये स्थितौ। ते मूत्रस्रावस्य क्षयं, तीव्रदाहं च जनयन्ति, तेनैव नाम्ना सः विकारः कथ्यते; पित्तं वा कफं वा उभयं वा, वातेन विजितं स्यात्। तदा कठिनेन मूत्रं पीतं, रक्तं, श्वेतं, घनं वा सदा दाहयुक्तं स्रवति; तस्य वर्णः रोचनायाः, शंखस्य, चूर्णस्य वा सदृशः।