गरुडपुराणम्

सर्वे रोगाः यथाक्रमं वर्ण्यन्ते। प्रथमं, गृहीत्वा गह्वरेणि-विकारस्य लक्षणानि, उदरस्य फुल्लता, वमनं, कर्णयोः क्वचित् नादः, कृशता, अरुचिः, मूर्छा, ज्वरः च दृश्यन्ते। मूर्छा, शिरः-गौरवम्, ऊरु-गौरवम्, हस्त-पादयोः शोथः, वातेन तन्द्रा, तालु-शोषः, नेत्रयोः अन्धकारः, कर्णयोः नादः च अभिव्यञ्ज्यन्ते। पार्श्वे, वङ्क्षणे, ग्रीवायाम् वेदना, तीव्रः शूलः, रोगिणां सर्वे लक्षणानि वृद्धिं गच्छन्ति, तृष्णा-क्षुधे च न शम्यतः। पाचनानन्तरम् वात्याः उत्पन्ने, उदर-गैसः, भोजनानन्तरं सुखं, वातेन हृदय-रोगः, गुल्मः, अर्शः, प्लीहायाः विकारः, पाण्डुरोगः च सम्भवन्ति। दीर्घकालानन्तरम् मलः स्फुटः, द्रवः, शुष्कः, कठोरः, घोषः, फेनयुक्तः च दृश्यते। पुनः पुनः मलं निष्क्रान्ति, गुदे कष्टम्, श्वास-कासौ च। पीत-नीलवर्णेन द्रवमलं निष्क्रान्ति, दुर्गन्ध-सौम्य-उद्गारः, हृदय-कण्ठयोः दाहः, अरुचिः, तृष्णा, वेदना च। कफेन पाचनं दुःखदं, मनसि अरुचिः, वमनं, अरुचिः, चिक्कण-लाला, थूकनं, कासः, हृदय-ध्वनिः, नासार्जः च। हृदयम् कठिनं, उदरम् स्तम्भितं, गौरवम्, दुर्गन्ध-मधुर-उद्गारः, दुर्बलता, क्वचित् हर्षः च। यदि मलः मिश्रितः, चिक्कणः, गौरवः, अम्लः, तदा अपि कृशः न, दुर्बलता, सर्वे रोगाः, लक्षणानि च दृश्यन्ते। त्रयो दोषाः—तृष्णा-आदयः—शरीर-विभागे यथा वर्णिताः, त एव गह्वरेणि-विकारस्य कारणत्वेन सर्वत्र दृश्यन्ते। वात-रोगः, अश्मरी, कुष्ठः, मधुमेहः, उदर-शोथः, दुर्गन्धः, अर्शः, गह्वरेणि—एते अष्टौ महा-रोगाः अत्यन्तं दुष्कराः। धन्वन्तरिः उवाच—सुष्रुत, मूत्र-ग्रहणस्य कारणानि शृणु। मूत्राशयः, मूत्राशय-ग्रीवा, लिङ्गम्, कटिः, शिश्नः, गुदः—एक-नाड्याः आधारः, गुदास्थि-गह्वरेषु स्थिताः। मूत्राशयः अधोमुखः, मूत्र-नाड्यः विवरैः युक्तः। पार्श्वेभ्यः सूक्ष्म-धाराः तं निरन्तरं पूरयन्ति, ताभिः प्रविश्य, विंशति-रोगाः उत्पाद्यन्ते। मूत्र-ग्रहणः, मधुमेहः, उभौ तीव्रौ, प्राण-स्थाने स्पर्शं कुर्वन्ति, मूत्राशय-पार्श्वे-शिश्ने वेदना, सौम्या किन्तु बारम्बारम्। वात-प्रकारे मूत्रं अल्पं, पित्त-प्रकारे पीतं, सदा दाहयुक्तं, कफ-प्रकारे रक्तं, मूत्राशय-शिश्नयोः गौरव-शोथः। मूत्रं चिक्कणं, बाधितं, सर्वदोषैः युक्तं; यदि वातः मूत्राशय-द्वारं बाध्यति, शोषयति, तदा मूत्रं पित्त-कफ-शुक्रेण मिश्रितं, शनैः भीषणं अश्मरीं निर्माति, गो-पित्त-वर्णं। सर्वे कफ-आश्रिताः; आरम्भे मूत्राशय-शोथः, तीव्र-वेदना च। मूत्राशये मूत्र-ग्रहणं, मूत्र-विसर्गे वेदना, ज्वरः, अरुचिः; सामान्य-लक्षणानि—नाभि, गुद-प्रदेशः, मूत्राशयः, शिरः च वेदनया युक्ताः। मार्गे मुक्ते मूत्रं बहु, बाधिते कष्टेन निष्क्रान्ति, गोमेदक-शिलायाः शुद्धवत्। कम्पने रक्त-मांस-युक्त-वेदना, वात-पीडितः दन्तान् कदति, कम्पते। शिश्नम्, नाभिं च गृहित्वा दुःखम अनुभवति; वातेन मलं निष्क्रान्ति, मूत्रं पुनः पुनः बिन्दु-बिन्दु निष्क्रान्ति। अश्मरी कृष्णा, कटिना, क्वचित् तीक्ष्णा, पित्तेन मूत्राशयः दह्यते। अश्मरी भल्लातक-बीजवत्, रक्त, पीत, श्वेतवर्णा; कफेन मूत्राशयः शीतः, गौरवयुक्तः। बालकेषु महती, चिक्कण-अश्मरी, मधु-वर्णा, श्वेता च, विशेषतः तेषु अधिका। नाड्याः सूक्ष्मत्वेन, ग्रहीत्वा, निष्क्रान्ति-सुलभता, सुखम्; किन्तु शुक्रस्य ग्रहणे, शुक्र-अश्मरी महती भवति। यदि शुक्रं स्थानात् च्युतं, न निष्क्रान्ति, वातः शिश्नयोः मध्ये प्रविश्य, शुक्रं शोषयति, तद् शुष्कं अश्मरीं भवति। एतस्मात् मूत्राशये वेदना, मूत्र-विसर्गे कष्टम्, शोथः च; उत्पन्ने त्वरितं शोष्यति, लीयते। पीडायाम् ज्वरः, कासः, अश्मरी कणवत्; वातेन भग्ना विपरीत-गत्या सञ्चरति। मूत्रेण सह निष्क्रान्ति, वा विपरीत-गत्या पच्यते; वात-क्षोभे मूत्राशय-द्वारे मूत्र-ग्रहणं भवति। मूत्र-ग्रहणे वेदना, कण्डूः, क्वचित् शोथः; मूत्राशयम् आच्छाद्य, अधः गुद-प्रदेशे महती, च्युतः अश्मरी स्थितिः। तत्र वेदना, दाहः, स्पन्दनम्, वलनम्; मूत्राशय-पीडायाम् मूत्रं बिन्दु-बिन्दु निष्क्रान्ति। एषः मूत्र-धारायाः विघ्नः "मूत्राशय-वातः" इति प्रसिद्धः, दुष्करः, द्वितीयः वातः अपि अधिकं दुष्करः। गुद-मूत्राशययोः मध्ये वातः स्थितः, कठोरः, गुल्मः, उन्नतः, मुसलवत् उत्पादयति। "वात-मुसलः" इति नाम, विष्णु-नाड्याः वातेन उत्पादितः; दोषयुक्तः, वलितः, तीव्रः, मूत्राशय-वातः तीव्र-वेदनां जनयति। मूत्रं बद्ध्वा सञ्चरति, स्तम्भनं, वलनं, गौरवम्; मूत्रं शनैः शनैः, क्वचित् क्वचित् निष्क्रान्ति। "वात-वलयः" इति नाम; मूत्र-ग्रहणे अल्पकालं, मूत्रं न निष्क्रान्ति, बाधितं, मूत्र-विसर्गानन्तरं अल्प-वेदना। ग्रहणेन वातः बाध्यते, भ्रमति, तदा नाभि-तलात् अधः उदरम् मूत्रेण पूर्यते। तीव्र-वेदना, फुल्लता, अशक्ति, मल-सञ्चयः; मूत्रं उदर-द्वार-दोषेण वा वातेन उत्पादितम्। एवं, रोगाः गह्वरेणि-विकारः, मूत्र-ग्रहणः, अश्मरी, वात-पित्त-कफ-प्रकारेण, लक्षणैः, कारणैः, मूत्राशय-गदः, सर्वे यथाक्रमं धन्वन्तरिणा सुष्रुताय उपदिष्टाः।