गरुडपुराणम्

अथ कथं चिद् रोगाणां वर्णनं प्रवृत्तमस्ति। तत्र रक्तलेपनं, अतिदारुणदुर्गन्धयुक्तं, अपच्यमानतृणसंयुक्तं, स्वेददाहसहितं च मलप्रवृत्तिं वर्णयन्ति। तत्र वेदना, गुदे दाहः, कटुत्वे स्पृहा, घनकफप्रवृत्तिश्च दृश्यते। मलस्रावः स्राविलः, अल्पः, स्रुत्यः, केशच्छेदकरः, तीव्रक्लेशकरः, मूत्रगुदजठरगौरवकरश्च भवति। यदा च मलप्रवृत्तिः सम्यग् न पच्यते, तदा स सर्वदेहे लक्षणैः सह व्याप्नोति; भयेन चित्तमाकुलं सन् शयानः सः निष्कास्यते। ततः शीघ्रं वातः स्निग्धोष्णद्रवह्रस्वद्रव्यैर्नियन्तव्यः। वातपित्तयोर्लक्षणानि तुल्यानि, शोकेऽपि तथैव दृश्यन्ते। संक्षेपेणातिसारो द्विविधः—सापस्मारः शुद्धश्च। रक्तयुतः स द्रवदोषजन्यः, गुरुकारणात् जलप्रविष्टः; मलः तु दुर्गन्धः, शब्दयुक्तः, बाध्यः, पीडाकरश्च। विपरीतः शुद्धः कफजन्यः, स तु न निमज्जति; अतिसारेषु यः सावधानं न भवति, स ग्रणीनामये बाध्यते। तत्र यस्य पचनेऽग्निनाशकद्रव्याणां संचितिः अतिक्रान्ता, तस्य मलः शुद्धोऽपि अशुद्धोऽपि, पच्यमानोऽपि, अतिसाररूपेण निष्क्रान्तः। स एष अतिसारः स्वभावतः अतिप्रवृत्तिकारकः; अशुद्धयुतः अपच्यः, पच्ये तु न तथैव। दीर्घकालं ग्रणीनामये सञ्चयः जायते, उपवासे च बाध्यते; कदाचित्स्फुरणं, कदाचित् संधिवेदनं स्फुटं दृश्यते; चतुर्विधः स दोषभेदानुसारतः, संयोगेनापि जायते। आरम्भे शिथिलाङ्गता, अनुवातः, लघुच्छ्रावः, मुखे कषायता, अल्पेच्छा, तृष्णा, श्रमः, भ्रमश्च लक्षणानि। जठरफुल्लता, वमथुः, कदाचित् कर्णनादः; सामन्यतः कृशता, अरुचिः, मूर्च्छा, ज्वरश्च दृश्यन्ते। मूर्च्छा, शिरोरुजः, ऊरुगौरवम्, हस्तपादशोफः, वातात् तन्द्रा, तालुशोषः, नेत्रयोरन्धकारः, कर्णनादश्च। पार्श्वशूलः, वङ्क्षणशूलः, ग्रीवायां पीडा, तीव्रकोलिकः, रोगिणां सर्वलक्षणवृद्धिः, तृष्णा च तृप्तिर्न जायते। पच्यमाने वातात् उदरवातः, भोजनानन्तरं सुखलाभः; वातदोषेण हृद्रोगः, गुल्मः, अर्शः, प्लीहामयः, पाण्डुरोगश्च स्यात्। दीर्घकालानन्तरं मलः तनुः, द्रवः, शुष्कः, कठोरः, शब्दयुक्तः, फेनिलश्च; पुनः पुनः मलप्रवृत्तिः, गुदे कष्टेन निष्क्रान्तिः, श्वासकासाभ्यां पीड्यते। पित्तरक्तात् पीतवर्णः, पीतनीलः मलः प्रवहति; दुर्गन्धः, अम्लगन्धयुक्तः, हृदयकण्ठयोः दाहः, अरुचिः, तृष्णा, वेदनाश्च। कफात् पाचनं कष्टेन, मनसः ग्लानि, वमनम्, अरुचिः, स्निग्धश्लेष्मा, निरन्तरं कफनिःस्रावः, हृद्रोगः, नासारोगश्च। हृदयस्य कठिनता, उदरस्य स्तम्भगौरवम्, दुर्गन्धमधुरश्च डकारः, दुर्बलता, कदाचित् हर्षश्च। मिश्रितः, स्राविलः, गुरुः, आम्लः मलः, अपि च अल्पकृशेऽपि दुर्बलता, सर्वरोगलक्षणानि दृश्यन्ते। त्रयो दोषाः—तृष्णादयः—शरीरविभागे यथोक्ताः, ग्रणीनामयेऽपि त एव कारणत्वेन सर्वत्र दृश्यन्ते। वातरोगः, अश्मरी, कुष्ठम्, मधुमेहः, उदररोगः, दुर्गन्धः, अर्शः, ग्रणीनामयश्च—एते अष्टौ महाघोररोगाः दुष्प्रतिकराः। अथ धन्वन्तरिरुवाच—शृणुष्व सुश्रुत मूत्रावरोधहेतून्। मूत्राशयः, तस्य कण्ठः, शिश्नः, कटिः, शिश्नयोः, गुदः च—एते एकैकनाड्याः, गुदास्थिसुषिरगतेषु संस्थिताः; मूत्राशयः अपि अधोमुखः, मूत्रनाडीनां विवरैः युतः। तयोः पार्श्वयोः सूक्ष्मधाराः सततम् पूरयन्ति; ताभ्यः प्रविश्य विंशतिविधं विकारान् जनयन्ति। मूत्रावरोधः, मधुमेहश्च, उभौ तीव्रौ, मार्मदेशे पीडां जनयतः—मूत्राशये, वङ्क्षणे, शिश्ने च लघुतया, पुनः पुनः। वातजस्य मूत्रं अल्पं भवति; पित्तजस्य पीतं, सदा दाहसमन्वितम्; कफजस्य रक्तयुक्तं, मूत्राशयशिश्नयोर्गौरवशोफसमन्वितम्। मूत्रं स्राविलं, बाधितं, सर्वदोषसंयुक्तं; यदा वातः मूत्राशयद्वारं बाधते, शोषयति च— तदा मूत्रं पित्तकफशुक्रयुतं शनैः शनैः घोरां अश्मरीं जनयति, या गोमूत्रवर्णा। एतानि सर्वाणि कफाश्रयाणि; तत्र पूर्वलक्षणं मूत्राशयशोफः, तीव्रवेदनाच च। मूत्राशये मूत्रनिरोधः, मूत्रकृच्छ्रता, ज्वरः, अरुचिः; सामन्यलक्षणानि नाभौ, वङ्क्षणे, मूत्राशये, शिरसि च वेदना। विवृते पथे मूत्रं बहु; अवरुद्धे तु कष्टेन निष्क्रान्तं, गोमेदकसदृशं निर्मलं। विक्षेपेण रक्तमांसयुतः पीडायुक्तः स मार्गः; तत्र वातबाधितः रोगी दन्तान् दषति, स्फुरति च। शिश्नं नाभिं च गृह्णाति, महतीं पीडां अनुभवति; वातेन मलप्रवृत्तिः, मूत्रं च पुनः पुनः बिन्दुबिन्दुना निष्क्रान्तम्। तस्य अश्मरी श्यामला, खररूपा, कदाचित् तिक्ताग्रयुक्ता; पित्तेन तु मूत्राशयः दाहेन तप्त इव। अश्मरी भल्लातकबीजसदृशी, रक्तपीतश्वेतवर्णा; कफेन पीडिते मूत्राशये शीतता, गौरवञ्च। बालकेषु महती, स्निग्धा, मधुवर्णा, श्वेता वा अश्मरी दृश्यते, तेषु विशेषतः बहुशः। नाड्याः लघुत्वात्, ग्राहित्वात्, निष्क्रान्तौ च, जनः सुखी भवति; शुक्रनिरोधात् शुक्राश्मरी जायते। यदि शुक्रं स्वस्थानात् च्युतं, वा न निष्क्रान्तम्, तदा वातः शिश्नयोर्मध्ये प्रविश्य शुक्रं शोषयति, तद् शुष्कं शुक्रं अश्मरीरूपेण परिवर्तते। तेन मूत्राशये पीडा, मूत्रकृच्छ्रता, शोफश्च; जातमात्रे शोष्यते, विलीयते च। तत्र बाधिते ज्वरः, कासः च; अश्मरी कणिकासदृशी; वा वातेन भग्ना प्रतिकूलमार्गे गच्छति। एवं संक्षिप्तं दोषविकाराणां, मूत्रावरोधस्य, ग्रणीनां च लक्षणानि, कारणानि, परिणामांश्च, आयुर्वेदशास्त्रस्य परमगुरूणां वचनानुसारं, सम्यक् निरूपितानि।