गरुडपुराणम्

ते त्वचि दृढानि स्थिराणि च कर्णिकादीनि जानन्ति, यत्र वातात् पीडनं खरत्वं च जायते, पित्तेन तु मुखस्य श्यावता भवति। कफात् स्निग्धता ग्रन्थयः सामान्यवर्णश्च दृश्यन्ते। अतो बुद्धिमान् शीघ्रमेव अर्शसां शमाय यत्नं कुर्यात्, यतो हि एते रोगाः शीघ्रं गुदविबन्धं च उदरविबन्धं च जनयन्ति। धन्वन्तरिरुवाच—शृणुष्व सुश्रुत, अत्र तव दीर्घायुषे हेतून् प्रवक्ष्यामि अतिसारग्रहणीदोषयोः, याः षड्विधाः दोषवैकृत्येन, एकैकशो वा संयुक्ताः, भयानुशोकेन च जायन्ते। विशेषतः अतिसारः अत्यधिका जलपानात्, शुष्कान्नात्, कृशमांससेवनात्, स्निग्धद्रव्यभक्षणात्, तिलपिष्टात्, अपक्वधान्यसेवनाच्च उत्पद्यते। पुनश्च, मद्यपानात्, शुष्कबहुलभोजनात्, रसस्निग्धविपर्ययात्, कृमिविरुद्धसेवनात्, दुष्टसंयोगात् च वातप्रकोपः सञ्जायते। वातप्रकुपितः अधस्तात् प्रसारितः पाचनाग्निं विनाशयति, तेन अन्नमलमुदराणि विक्रियन्ते, अतः अतिसारलिङ्गानि प्रादुर्भवन्ति। हृदयं गुदं च उदरं च विक्रियते, अङ्गेषु स्वेदः, मलसंरोधश्च लक्षयेत्। तत्र उदरवृद्धिः, अजीर्णं च, ज्वराभावेन, मलः अल्पः, निःशब्दः, कठिनप्रवृत्तिश्च दृश्यते। स मलः शुष्कः, फेनिलः, विशदः, पुनः पुनः वा विरामेण वा निष्क्रामति; दग्धविषोपमः, पिच्छिलः, तीक्ष्णवेदनाकरश्च। शुष्कसंवृतगुदः, रोमाञ्चितः, दीर्घनिःश्वासयुक्तश्च, पित्ते तु मलः पीतः, हरिद्रायाः तृणस्य वा वर्णवत् दृश्यते। रक्तोपहितः, अतीव दुर्गन्धयुक्तः, अपक्वतृणमिश्रितः, स्वेददाहयुतश्च; तत्र वेदना, गुदे दाहः, कटुरुचिः, सान्द्रकफश्च। तत्र मलः पिच्छिलः, अल्पः, स्रवमाणश्च; तेन केशच्छेदः, महती पीडा, मूत्रगुदोदरगौरवञ्च भवति। यदा तु यथायोग्यं न पच्यते, सर्वाङ्गलिङ्गैः सह व्याप्नोति; भयेन चित्तविक्षेपे शयाने निष्क्रामति। तत्र वातं शीघ्रं शमयेत् उष्णद्रवस्वल्पोपयोगेन; वातपित्तयोः लक्षणानि तुल्यानि, शोकजन्ये अपि तथैव। संक्षेपतः अतिसारः द्विविधः—मलयुक्तः च अमलयुक्तश्च; रक्तसंयुक्ते द्रवदोषजन्यः, गुरुत्वेन जलस्य निष्क्रान्तिः; तत्र मलः दुर्गन्धि, शब्दयुक्तः, विबन्धकृत्, वेदनाकरश्च। विपरीते, अमलयुक्ते, कफप्रकृतौ, न निमज्जति; अतिसारेषु यः प्रमत्तः, स ग्रणीरोगेण पीड्यते। तत्र, यदा अग्न्युपशमकद्रव्यसञ्चयात्, मलः शुद्धो वा अशुद्धो वा, पच्यते, ततः अतिसाररूपेण निष्क्रामति। अयं अतिसारः स्वभावतः अतिक्रान्तिस्रावकृत्; मलसंयुक्ते अपक्वः, पक्ते तु न तथाविधः। दीर्घकालीनः ग्रणीरोगः संचयकारकः, उपवासे बाधकः; कदाचित् आकस्मिकं कम्पनं, कदाचित् सन्धिवेदना, चतुर्विधः दोषभेदेन, संयुक्तदोषात् च जायते। पूर्वलिङ्गानि तु—अङ्गमर्दः, अनुवातः, अल्पाल्पस्रावः, मुखवैकृत्यः, रुच्यभावः, तृष्णा, ग्लानिः, भ्रमश्च। उदरवृद्धिः, छर्दिः, कदाचित् कर्णनादः च; सामान्यलक्षणानि कृशता, विष्टम्भः, मूर्च्छा, ज्वरश्च। मूर्च्छा, शिरोरजः, जङ्घोरुशोथः, हस्तपादशोथः, वातात् तन्द्रा, तालुकशोषः, चक्षुषोः तमः, कर्णनादश्च। पार्श्वशूलः, वङ्क्षणशूलः, ग्रीवाशूलः, तीव्रकोलिकः, रोगिणां सर्वलिङ्गवृद्धिः, तृष्णाभिवृद्धिः, तृप्त्यभावश्च। पक्ते वातात् उदावर्तः, भुक्ते सुखप्राप्तिः; वातप्रकोपात् हृद्रोगः, गुल्मः, अर्शः, प्लीहाविकारः, पाण्डुरोगश्च सन्दृश्यते। दीर्घकालेन मलः स्रावः, द्रवः, शुष्कः, कठिनः, शब्दयुक्तः, फेनिलश्च; पुनः पुनः मलप्रवृत्तिः, गुदकठिनता, श्वासकासाभ्यां पीड्यते। पीतवर्णः, श्यावपीतवर्णः, द्रवमलनिष्क्रान्तिः; पूतिकटुभोजनं, हृदयकण्ठदाहः, अरुचिः, तृष्णा, वेदनाच्च। कफात् पाचनं क्लेशकरं, मनोविकारः, वमथुः, अरुचिः, लालयनं, कासः, हृदयस्पन्दनं, नासास्रावश्च। हृदयस्य कठिनता, उदरस्य स्तम्भगौरवम्, कटु-मधुर-उद्गारः, दुर्बलता, कदाचित् प्रमोदश्च। मिश्रितमले, पिच्छिलगौरवकषायमले, अपि अकृशे, दुर्बलता, सर्वरोगलिङ्गानि च दृश्यन्ते। त्रयो मलाः—तृष्णादयः—यथाऽऽङ्गविभागे प्रोक्ताः, त एव ग्रणीरोगे अपि कारणभूताः सर्वत्र दृश्यन्ते। वातरोगः, अश्मरि, कुष्ठरोगः, प्रमेहः, उदरशोथः, पूतिकासः, अर्शः, ग्रणीश्च—एते अष्टौ महत्तररोगाः दुष्टतराः निग्रहीतुं। धन्वन्तरिरुवाच—अथ शृणुष्व सुश्रुत, मूत्राघातारंभकारणानि। मूत्राशयः, मूत्राशयमूलम्, शिश्नम्, कटी, वृषणौ, गुदश्च—एते एकैकनाडीसंयुक्ताः, गुदास्थिमध्यस्थिताः, मूत्राशयः अधःमुखः, मूत्रनाड्यः विवरद्वारयुक्ताश्च। पार्श्वतो लघुधाराभिः सदा पूर्यन्ते; ताभ्यः प्रविश्य विंशतिविधं विकारं जनयन्ति। मूत्राघातः प्रमेहश्च, उभौ घोरौ, प्राणस्थानपीडनकरौ, मूत्राशयकटीशिश्नेषु मन्दसन्ततमर्दं जनयतः। वातजेन मूत्रं अल्पं, पित्तेन तु पीतम् सदा दाहकरं, कफेन तु रक्तयुक्तं, मूत्राशयशिश्नगौरवशोथयुक्तं च। तत्र मूत्रं पिच्छिलं, विबन्धयुक्तं, सर्वमलसंयुक्तं च; यदा वातः मूत्रद्वारं बाधते, शोषयति च— तदा मूत्रं पित्तकफशुक्रसंयुक्तं शनैः शनैः घोराश्मानं जनयति, स गौमूत्रवर्णः। एते सर्वे कफाश्रयाः; तत्र पूर्वलिङ्गं मूत्राशयशोथः, तीव्रपीडा च पीडितप्रदेशे। मूत्राशये मूत्रसंरोधः, मूत्रकृच्छ्रता, ज्वरः, अरुचिश्च; सामान्यलक्षणानि नाभ्यां, गुदे, मूत्राशये, शिरसि च वेदना। एवं भगवता धन्वन्तरिणा उक्तानि रोगाणां लक्षणानि, हेतवः च, यथाक्रमं सुश्रुताय प्रकाशितानि।