गरुडपुराणम्

एवं विकृतवातेन मलः कठिनः शुष्कः च वातसंयुक्तः जायते, येन उदरपीडां, पृष्ठपीडां, हृदयपीडां, पार्श्वपीडां च तीव्रतरां जनयति। ततोऽभ्यन्तरमुदरमुद्भूतशोफः, मलस्य कठिनता, छर्दिः, तीक्ष्णवेदनां च विशेषेण मूत्राशयमध्ये, कपोलयोः शोफः च दृश्यते। वातस्योर्ध्वगमनात् छर्दिः, अल्पाग्निः, ज्वरः, हृद्रोगः, पाचनदोषः, मूत्रावरोधः, अतिसारः च सञ्जायन्ते। तत्र बधिरता, उग्रशिरःशूलः, श्वासक्लेशः, शिरःपीडा, कासः, नासारोधः, मनोविकारः, तृष्णा, श्वासदौर्लभ्यम्, पित्तदोषः, गुल्मः इत्यादयः अपि भवन्ति। एते वातसम्भवाः रोगाः तीव्राः उग्राश्च, तेषु च ये घोरनाम्नः, ते अत्यन्तं प्राणहराः, महतीं विकृतिं च जनयन्ति। एतेषां विना अपि येषां मलप्रवृत्तिः वातदुष्टा, तेषां स्वभावतः एव विकाराः जायन्ते, अन्तर्भूताः च ये स्रोतोदुष्टाः। ये रोगाः स्थापिताः, ते दुरारोग्याः, किन्तु अग्निबलादिना उपशम्यन्ते; द्विदोषसम्भवाः, द्वितीयस्रोतसि स्थिताः च अपि उच्यन्ते। ते अपि दीर्घकालं दुःखदाः, कठिनोपशमाः; ये बाह्यस्रोतसि एकदोषप्रधानाः, तेषां लक्षणानि अपि उक्तानि। अर्शांसि तु सुलघोपशमानी, शीघ्रं च जायन्ते; ये योन्यादिषु जाताः, तेषां प्रकारेण विवरणं भविष्यति, जातिसंभवान् तु न विवक्ष्यामः। कृमिरूपाणि तु स्निग्धानि मृदूनि च; वातेन कफं गृहीत्वा, त्वचि बाह्यं अर्शः उत्पाद्यते। ते स्थूलानि अचलानि च मसूरकाकाराणि ज्ञायन्ते; तत्र पीडा, खरता च वातेन, मुखस्य कृष्णता पित्तेन। स्नेहिता, ग्रन्थिप्रायाणि, सामान्यवर्णानि च कफात्; अर्शां उपशमाय शीघ्रं यत्नः कर्तव्यः, ह्येतानि व्याधयः शीघ्रमेव गुदोदररोधनं जनयन्ति। धन्वन्तरिरुवाच—अहं ते सूक्ष्मतया, हे सुश्रुत, अतिसारस्य च ग्रहणीदोषस्य च हेतून् व्याख्यास्यामि। षड्विधाः एते, दोषैकसमुत्थाः, द्विसंयुक्ताः, भयशोकसमुत्थाश्च। विशेषतः अतिसारः अतिक्लिन्नजलपानात्, शुष्काहारात्, अभुक्तमांसात्, स्नेहद्रव्यभोजनात्, तिलचूर्णात्, अपक्वधान्यभक्षणात् च जायते। अतिक्लिन्नमद्यपानात्, शुष्कबह्वन्नभोजनात्, विप्रतिपत्तिस्नेहसेवनात्, कृमिविरोधात्, दुष्टसंयोगात्, वातप्रकोपाच्च अपि जायते। वातप्रकोपः अधः प्रसृत्य, जठराग्निं नाशयति; तेन अन्नं, मलः, कोष्ठः च विक्रियन्ते, अतः अतिसारादिलक्षणानि दृश्यन्ते। तत्र पूर्वलक्षणानि—हृदयगुदकोष्ठदौर्बल्यं, अङ्गस्वेदः, मलमूत्रावरोधः च। तत्र उदरशोफः, अजीर्णं, निरज्वरता, मलस्य अल्पता, शान्तिः, कठिनप्रवृत्तिः च। मलः शुष्कः, फेनिलः, स्वच्छः, पुनः पुनः वा, विरामेण वा निष्क्रमति; दग्धविषोपमः, स्निग्धः, तीक्ष्णवेदनाकरः च भवति। गुदः शुष्कः संकुचितश्च, रोमाञ्चः, दीर्घनिःश्वासः च; पित्ते तु मलः पीतः, हरिद्रारुणः, हरितशाकसदृशः च। रक्तयुक्तः, अतीव दुर्गन्धः, अपक्वतृणमिश्रः, स्वेददाहयुक्तः च; वेदना, गुददाहः, कटुकाभिलाषः, घनकफः च दृश्यते। तत्र मलः स्निग्धः, अल्पः, स्रवन्, केशच्छेदकरः, अतीव क्लेशदः, मूत्रगुदोदरगौरवकरश्च। अजीर्णे अपि सर्वलक्षणयुक्तः, भयात् चित्तविक्षेपे शयानस्य निष्कास्यते। तत्र वातः शीघ्रं शमयितव्यः, उष्णद्रवस्निग्धोपचारैः; लक्षणानि च वातपित्ते, शोकजन्ये च समाना एव। संक्षेपतः अतिसारः द्विविधः—सामलः, निरमलश्च; रक्तमिश्रिते द्रवदोषसम्भवः, गुरुत्वेन जले निष्कास्यते; मलः दुर्गन्धः, शब्दयुक्तः, अवरोधकः, वेदनाकरश्च। विपरीतः निरमलः कफसम्भवः, न निमज्जति; अतिसारेषु यः प्रमादं करोति, स ग्रहणीदोषेण पीड्यते। तत्र, यः अत्यधिकं जठराग्निनाशकद्रव्यसेवनेन, सामलः वा निर्मलः वा मलः, पच्यते, ततः अतिसाररूपेण निष्कास्यते। अयं अतिसारः स्वभावतः अतिव्याप्तिकरः; सामले अपच्यते, पक्ते तु न तथा। दीर्घकालिनग्रहणीदोषेण संचयः, उपवासेन बाध्यते; कदाचिद् आकस्मिकं कम्पनं, कदाचिद् सन्धिषु पीडां जनयति; चतुर्विधः दोषभेदेन, संयुक्तदोषसम्भवश्च अपि। प्रारम्भे लक्षणानि—अङ्गदौर्बल्यं, स्थिरवातः, अल्पलालः, मुखे कटुत्वं, अल्पाग्निः, तृष्णा, श्रमः, भ्रमः च। उदरशोफः, छर्दिः, कदाचित् कर्णनादः च; सामान्यलक्षणानि कृशता, अरुचिः, मूर्च्छा, ज्वरः च। मूर्च्छा, शिरोरजः, ऊरुगौरवम्, हस्तपादशोफः, वातजन्यनिद्रालुता, तालुशोषः, तिमिरदर्शनम्, कर्णनादः च। पार्श्वशूलः, वङ्क्षणशूलः, ग्रीवाशूलः, तीव्रकोलिकः, सर्वलक्षणवृद्धिः, तृष्णाभिवृद्धिः, अशान्तभुक्तिः च रोगिणः। पच्यमाने वाताद् उदरवातः, भुक्त्वा सुखलाभः; तत्र हृद्रोगः, गुल्मः, अर्शः, प्लीहाविकारः, पाण्डुरोगः च सम्भाव्यः। दीर्घकाले मलः तनुः, द्रवः, शुष्कः, कठिनः, शब्दयुक्तः, फेनिलः च; पुनः पुनः मलप्रवृत्तिः, गुदकठिनता, श्वासक्लेशः, कासः च। पीतवर्णः वा हरितपीतः, द्रवमलः निष्क्रान्तः; पूतिगन्धिः, अम्लगन्धिः, हृद्गलदाहः, अल्पाग्निः, तृष्णा, वेदना च। कफात् जठरदाहः, मनोविकारः, छर्दिः, अल्पाग्निः, स्रावयुक्तः, कासः, हृद्रवः, नासारोधः च। हृदयस्य कठिनता, उदरस्य शून्यता, गुरुत्वं, दुर्गन्धि-मधुर-उद्गारः, दौर्बल्यं, कदाचिद् प्रमोदः च। मिश्रितमलः, स्निग्धः, गुरुर्भवेद् वा आम्लः, अपि च, अपि अकृशस्य, दौर्बल्यं सर्वरोगलक्षणानि च दृश्यन्ते। एते त्रिविधामलाः—तृष्णादयश्च, शरीरविभागे निर्दिष्टाः, ग्रहणीदोषात् अपि जायन्ते, सर्वत्र च हेतुभूताः।