गरुडपुराणम्

कफस्य प्राधान्ये, गुदप्रदेशे बहुलाः, घनाः, अल्पवेदनाः, श्वेताः, उन्नताः, श्लुष्णाः, स्निग्धाः, स्थिराः, गोलाकाराः, गुरवः, दृढाः च गुल्माः जायन्ते। त एव श्लक्ष्णाः, स्थिराः, मृद्वङ्गाः, कण्डूयुक्ताः, स्पर्शसुखाः, करिरा-कण्टकफलवत्, अथवा गव्याः स्तनवत् दृश्यन्ते। ये गुदप्रदेशे सर्पवत्, पूययुक्ताः, मूत्राशय-नाभिवेदना-सम्बद्धाः, श्वासकष्टता, हृदयस्पन्दनं, अतिस्रवणं, अल्पाहारता, नासावरोधः च सह भवन्ति। तैः महती क्लेशः, शिरःगौरवम्, शीतत्वम्, कटुत्वम्, नपुंसकता, मंदाग्नि, मृदुता, वमनं, अतिसारः, अन्यानि विकाराणि च सञ्जायन्ते। मलः तत्र स्निग्धः, पिच्छिलः, कफयुक्तः, रक्तस्रावः च; न मुक्तः, न च भिन्नः; त्वक् च अन्यानि च पीतिः स्निग्धानि च भवन्ति। यदा सर्वलक्षणानि मिश्रितानि सन्ति, सर्वधर्माः दृश्यन्ते; रक्तस्य प्राधान्ये, गुदगुल्माः पीतवर्णाः भवन्ति। त एव वटफलवत्, अथवा गुञ्जापुष्पवत्, प्रवालवत् च; अतीव दुर्गन्धाः, उष्णाः, कष्टसङ्कटयुक्ताः च। तैः सहसा रक्तस्रावः, अतिस्रवणेन मनुष्यः मयूरनादवत् रुदन्, रक्तक्षयदुःखेन पीडितः भवति। तस्य वर्ण-बल-उत्साह-प्राणहानिः, इन्द्रियदौर्बल्यं च, विशेषतः मुद्ग-कोद्रव-जम्बीर-करीर-चनक-आहारसेवनात् सञ्जायते। यदा वातः, शुष्क-बन्धनयुक्त-आहारैः प्रकोपितः, गुदे बलवान् भवति, अधःमार्गान् बाधते, अधःभागान् शोषयति। तस्मात् मलः कठोरः, शुष्कः, वातसम्पृक्तः, उदर-पीठ-हृदय-पार्श्वे तीव्रवेदनां जनयति। उदरवृद्धिः, मलस्य कठोरता, वान्ति, छेदवेदनाः, मूत्राशयवेदनाः, कपोलशोथः च सन्ति। वातस्य ऊर्ध्वगमनात् वमनं, अल्पाहारता, ज्वरः, हृद्रोगः, मंदाग्नि, मूत्ररोधः, अतिसारः च जायन्ते। बधिरता, तीव्रशिरःशूलः, श्वासकष्टता, शिरःपीडा, कासः, नासावरोधः, मनोव्यापारदोषाः, तृष्णा, श्वासकष्टता, पित्तदोषाः, उदरगुल्माः, अन्ये च विकाराः भवन्ति। एते वातजाः रोगाः, तीव्राः, कष्टदाः; तेषु घोरनाम्नः रोगाः, मृत्युप्राप्त्याः, महाक्लेशदाः च सर्वाधिकः। एतेषां विना अपि, येषां गुदमार्गे वातदोषः, तेषां स्वाभाविकदोषाः, आन्तरदोषाः, मार्गसम्बद्धदोषाः च जायन्ते। ये स्थापिताः, अनारोग्याः, किन्तु अग्निबलादि उपायैः शम्यन्ते; द्विदोषसम्भवाः, द्वितीयमार्गसम्बद्धाः च वर्णिताः। त एव कठिनोपचार्याः, वर्षैः शम्यन्ते; बाह्यमार्गसम्भवाः, एकदोषप्राधान्याः च वर्णिताः। अर्शः सुशम्यः, शीघ्रं न जायते; यः जननाङ्गे वा अन्यत्र जायते, तस्य प्रकारः वर्ण्यते, जात्युत्पन्नाः तु न वर्ण्यन्ते। कृमिरूपाः अर्शः श्लक्ष्णाः, मृद्वङ्गाः; यदा वातः कफं गृह्णाति, तदा त्वक् बाह्याः अर्शः उत्पाद्यन्ते। त एव कठोराः, स्थिराः, कर्णिकावत्; वातात् वेदना, रूक्षता, पित्तात् मुखश्यावता। स्निग्धता, ग्रन्थित्वम्, सामान्यवर्णः कफात्; विद्वान् शीघ्रं अर्शः शमयितुम् यत्नं कुर्यात्, यतः एते शीघ्रं गुद-उदरमार्गे बाधां जनयन्ति। धन्वन्तरिः उवाच—हे सुश्रुत! शृणु, अत्र अतिसारस्य, मंदाग्नेः च कारणानि, षड्विधानि, दोषसम्भवाः, एकत्र वा, भय-शोकसम्भवाः च। अतिसारः विशेषतः अतिपानात् जायते; शुष्कान्न, कच्चिकमांस, स्निग्धवस्तु, तिलचूर्ण, अपक्वशालि सेवनात् च। मद्याधिक्य, शुष्क-बहुल-आहार, रसविपर्यय, स्निग्धविपर्यय, कृमिविरोधः, मिश्रित-आहारात् वातः प्रकोप्यते। प्रकोपितः वातः अधःमार्गे गतः, अग्निं विनाशयति; तस्मात् अन्नं, मलः, गुदमार्गः च विकृतः, अतिसारः च जायते। अतिसारस्य पूर्वलक्षणानि—हृदय, गुद, गुदमार्गदोषः, अङ्गस्वेदः, मलरोधः। तत्र उदरवृद्धिः, मंदाग्निः, ज्वराभावः, मलः अल्पः, निःशब्दः, कठिनप्रवृत्तिः। मलः शुष्कः, फेनिलः, शुद्धः, पुनःपुनः वा, अन्तरालः वा निष्क्रान्तः; दग्धः वा, विषयुक्तः वा, पिच्छिलः, छेदवेदनायुक्तः च। शुष्क, संकुचितगुदः, रोमाञ्चः, श्वासः; पित्तसम्बन्धे मलः पीतः, हरिद्रावर्णः, तृणवर्णः वा। रक्तयुक्तः, दुर्गन्धः, अपक्वतृणयुक्तः, स्वेद, दाह, वेदना, गुददाहः, तीक्ष्णरुचिः, घनकफः च। तत्र स्रावः पिच्छिलः, अल्पः, प्रवाहमानः; केशच्छेदः, तीव्रदुःखः, मूत्राशय-गुद-उदरगौरवम् च। यदा अपि कर्म कृतम्, यदि न सुसंस्कारः, तदा सर्वाङ्गे लक्षणानि; भयात् मनोविकारः, शयानः, निष्क्रान्तः। तदा वातः शीघ्रं शमयितव्यः, उष्ण-तरल-लघुवस्तुना; वात-पित्त-शोकसम्भवेषु लक्षणानि समानानि। अतिसारः द्विविधः—मलयुक्तः, अमलयुक्तः; रक्तमिश्रे, रसरोगः; गुरुत्वात् जलात् निष्क्रान्तः; मलः दुर्गन्धः, शब्दयुक्तः, बाधितः, वेदनायुक्तः। विपरीतः, अमलयुक्तः, कफसम्भवः, न निमज्जति; अतिसारेषु, अल्पसावधानः, ग्रण्हीरोगेण पीडितः भवति। तस्य, अग्निहानिकारणसम्बन्धात्, मलः अपवित्रः वा, पवित्रः वा, पच्यते, ततः अतिसाररूपेण निष्क्रान्तः। सः अतिसारः स्वभावतः अतिस्रवणं करोति; मलसम्भवे अपक्वः, पक्ते तु न। दीर्घकालीनं ग्रण्हीरोगः सङ्कलनं करोति, उपवासं बाधयति; कदाचित् कम्पनं, कदाचित् सन्धिवेदनां जनयति; चतुर्विधः दोषानुसारः, मिश्रितदोषसम्भवः च। पूर्वलक्षणानि—अङ्गदौर्बल्यं, वातसञ्चारः, अल्पस्रावः, दुर्गन्धयुक्तमुखः, अल्परुचिः, तृष्णा, श्रान्तिः, भ्रमः च। एवं दोषानां विकाराः, लक्षणानि, कारणानि, उपचारयोग्यत्वं च धन्वन्तरिना सुश्रुताय वर्णितानि।