गरुडपुराणम्

शृणुष्व, भगवन् सुश्रुत! यदा मलव्यवस्था विकृतिं प्राप्नोति, तदा विविधरूपेण दुःखदाः पिडकाः जायन्ते। केचन पिडकाः शुष्काः स्युः, अग्रे निष्कास्यन्ते, मध्ये अपक्वाः वा पक्वाः, पाण्डुपित्तयुक्ताः हरिद्रावर्णाः, स्निग्धाः, उपविष्टेन निष्क्रान्ताः। केचन गुदे अंकुरवत् विकसन्ति, वातबहुलाः शुष्काः, कण्डुवन्तः, स्थूलाः, रक्तवर्णाः, कठिनाः, विषमाः, खरस्पर्शाः च दृश्यन्ते। अन्ये परस्परं विरुद्धरूपाः, वक्राः, तीक्ष्णाः, विदारितमुखाः, बदरिफल, खर्जूर, कर्कन्धु, कर्पासफलसदृशाः। केचन कदम्बपुष्पसदृशाः, केचन सिद्धार्थबीजसमानाः; तेषां कारणात् शिरः, पार्श्व, जंघा, ऊरु, वङ्क्षण, अन्येषु च अङ्गेषु अतिवेदनां जनयन्ति। श्वास, ऊर्ध्वगति, हृद्रोग, मुह्यन्ति, कास, अपाक, अनिल, अजीर्ण, कण्ठशब्द, भ्रमश्च जायते। एवमुपद्रवेण पीडितः पुरुषः ग्रन्थिमलान् स्रवति—सङ्घट्टितान्, अल्पान्, शब्दयुक्तान्, प्रवाहिणः, वेदनासहितान्, पिच्छिलान्, कठिननिष्क्रान्तांश्च। तस्य चर्म कृष्णं, मूत्रपुरीषयोः संग्रहः, नेत्रमुखयोः वर्णविकारः; ततोऽभिष्यन्दाः, प्लीहाविकाराः, उदरशोथः, कठिनगुल्माः च जायन्ति। यदि पित्तप्रधानता स्यात्, तदा मुखं श्यामं, गुल्माः रक्तपीतकृष्णवर्णाः, तनवः, तीक्ष्णाः, स्राविणः, दुर्गन्धिनः, कृशाः, मृदवः, शिथिलाश्च भवन्ति। तेषां जिह्वा शुकमुखसदृशी, मुखं यकृत्पिण्डवत्, जिह्विकामुखं जलौकसदृशं च; दाह, ज्वर, स्वेद, तृष्णा, मूर्च्छा, अरोचक, भ्रमश्च सन्ति। गुल्माः उष्णाः, स्राविणः, श्यामाः, पीताः, रक्तवर्णाः; मध्ये यवसदृशाः, चर्मनखादयः हरितपीतकाः दृश्यन्ते। कफप्रधानता यदि स्यात्, तदा गुल्माः स्थूलाः, घनाः, मन्दवेदनाः, श्वेताः, उन्नताः, श्लिष्टाः, स्निग्धाः, वर्तुलाः, गुरु, स्थिराश्च भवन्ति। ते पिच्छिलाः, स्थिराः, मृदवः, कण्डूयुक्ताः, सुखस्पर्शाः, करिरदण्डनालवत्, पनसफलसदृशाः, गवां स्तनवत् च। वङ्क्षणदेशे सर्पसदृशाः, पूययुक्ताः, मूत्राशयनाभिवेदनाकराः; श्वास, हृद्रोग, अतिस्राव, अरोचक, नासाप्रसारणं च सहचरन्ति। ते घोरक्लेशं, शिरोगौरवं, शीतत्वं, कषायता च जनयन्ति; क्लैब्य, मन्दाग्नि, मृदुता, वमन्, अतिसारादीनि च विकारान् कुर्युः। मलाः तैलयुक्ताः, पिच्छिलाः, कफयुक्ताः, रक्तस्राविणः; न स्रवन्ति न च भिद्यन्ते, चर्मादयः पाण्डु, स्निग्धाश्च दृश्यन्ते। यदा सर्वलक्षणानि मिश्रितानि दृश्यन्ते, तदा सर्वलिङ्गानि सन्ति; रुधिरप्रधानता चेद्, गुल्माः गुदे पीतवर्णाः स्युः। वटफल, गुञ्जा, प्रवालसदृशाः, अतीव दुर्गन्धिनः, उष्णाः, घोररुद्धाः, वेदनाकराश्च भवन्ति। सहसा रक्तस्रावः, अतिस्रावात् मयूरनादवत् पुरुषः क्रोशति, रुधिरक्षयात् क्लेशं प्राप्नोति। तदा तस्य वर्ण, बल, उत्साह, ओजः, इन्द्रियाणि च हीयन्ते, विशेषतः मुद्ग, कोद्रव, जम्बीर, करिर, चणकाद्यन्नपानात्। यदा वातः शुष्कगुरुभोजनैः प्रेरितः, गुदे बलवान् स्यात्, अधोमार्गं बाधते, अधोगात्राणि शोषयति। तेन मलः कठिनः, शुष्कः, वातमिश्रः, उदर, पृष्ठ, हृदय, पार्श्वे अतिवेदनां जनयति। उदरशूल, कठिनमल, छर्दि, तीक्ष्णवेदनां, मूत्राशयवेदनां, कपोलशोथं च जनयति। वातस्योर्ध्वगत्याः छर्दिः, अरोचक, ज्वर, हृद्रोग, अजीर्ण, मूत्राघात, अतिसारश्च जायन्ते। बधिरता, तीव्रशिरशूल, श्वास, शिरःपीडा, कास, नासाप्रसारणं, मनोविकाराः, तृष्णा, कष्टश्वास, पित्तविकार, गुल्मादयः च दृश्यन्ते। एते वातजन्यरोगाः, तीव्राः, घोराः; तेषु केचन भीषणनाम्नः, मृत्युं महाक्लेशं च जनयन्ति। एतेषां विना अपि, येषां गुदमलविकारः, ते स्वाभाविकान्तरविकारान्, नाड्युपस्थितविकारांश्च प्राप्नुवन्ति। ये स्थापिताः, ते असाध्याः, केवलं अग्निबलादिभिः नियंत्रितुं शक्यन्ते; द्विदोषसमुत्थाः, द्वितीयनाड्याश्रिताश्च अपि उच्यन्ते। ते च दीर्घकालात् सुलभोपशमाः; ये बाह्यनाड्याश्रिताः, एकदोषप्रधानाश्च, अपि वर्ण्यन्ते। अर्शांसि सुलभोपशमाः, चिरकालं न प्राप्नुवन्ति; ये लिङ्गेषु जाताः, ते स्वलक्षणानुसारं वर्ण्यन्ते, न तु जन्मजातानाम्। कृमिरूपाणि अर्शांसि पिच्छिलानि, मृदूनि च; यदा सञ्चरन् वातः कफं गृह्णाति, तदा त्वचि बाह्यर्शांसि उत्पादयति। ते कठिनाः, अचला, वर्तसदृशचर्मरूपाः; वेदना, खरता वातात्, मुखस्य कृष्णता पित्तात्। स्निग्धता, ग्रन्थिता, सामान्यवर्णः कफात्; बुद्धिमान् शीघ्रं अर्शांसि शमयितुं प्रयत्नं कुर्यात्, यतोऽन्यथा गुदोदररुद्धिं शीघ्रं जनयन्ति। अथ धन्वन्तरिरुवाच—शृणु, सुश्रुत! अतिसार, अजीर्णादीनां कारणानि षड्विधानि, दोषैकद्वन्द्वत्रिदोषोत्थानि, भयशोकजन्यानि च विस्तरेण वक्ष्यामि। विशेषतः अतिसारः अतीव जलपानात्, शुष्कान्न, अपक्वमांस, स्निग्ध, तिलपिष्ट, अपक्वधान्यभोजनात् जायते। मद्यपानात्, शुष्कबहुभोजनात्, रसनैः स्निग्धैश्च विप्रतिपत्तेः, कृमिविरोधात्, विरुद्धाहारात्, वातप्रकोपाच्च। वायुः विकृतः अधस्तात् सञ्चरन्, अग्निं नाशयति; तेन अन्न, मल, कोष्ठा विक्रियन्ते, अतिसारादिलक्षणानि दृश्यन्ते। तत्र हृदय, गुद, कोष्ठव्यथाः, अङ्गस्वेदः, मलसङ्गः पूर्वलक्षणानि। तस्मिन् अवस्थायाम् उदरशूल, अजीर्ण, निर्ज्वरता, अल्पमलनिष्क्रान्तिः, निःशब्दता, कठिननिष्क्रान्तिः च दृश्यन्ते। मलः शुष्कः, फेनिलः, शुद्धः, पुनः पुनः वा कालान्तरं वा निष्क्रान्तः; दग्धविषसदृशः, पिच्छिलः, तीक्ष्णवेदनाकरः। शुष्कसङ्कुचितगुदः, रोमाञ्चितः, दीर्घनिःश्वासः; यदा पित्तं स्यात्, मलः पीतः, हरिद्रासदृशः, हरिततृणवद्वा दृश्यते। एवं विविधदोषप्रकृत्युपद्रवैरयं मलव्यवस्थाविकारः, यथोक्तलक्षणैः, पुरुषस्य दुःखं जनयति।