गरुडपुराणम्

रक्तेन मिश्रितं, छिन्नं, श्वासस्य कठिनता तथा संकुचितता च दृश्यते। अन्त्रेषु गर्जनं, उदरस्य फुल्लता, अतिशय डकारः, तथा बारं बारं निष्कासनं सन्ति। मूत्रं बहुलं, पुरीषं अल्पं, अल्पमन्दाग्निः, उदरं श्यामलवर्णं, शिरः, पृष्ठ, वक्षः—एषां वेदना, श्रान्तता, विकृतं पुरीषं च। इन्द्रियविषये चञ्चलता, क्लेशजनितः कोपः, शङ्का, धारणं, श्वित्रता, उदरस्य श्वेतता च सन्ति। एते लक्षणानि तेषु वृद्धिं यान्ति, येषां जठराग्निः दुर्बलः। वातः प्रतिकूलं गच्छति, अधोमार्गे तैः बाध्यते। स अन्यान् वातान्, सर्वाणि इन्द्रियाणि, शरीरं च व्यथयति। मूत्रं, पुरीषं, पित्तं, कफं, वातं च शोषयति। पाचनाग्निं नाशयति, ततः सर्वे कृशत्वं यान्ति; कृशाः, उत्साहहीनाः, विषण्णाः, क्षीणाः, मन्दाः च भवन्ति। साररहिताः, कान्तिहीनाः, कीटैः दग्धवृक्षस्य इव, तीव्रैः शीघ्रगमिभिः दोषैः तथा क्षयरूपैः वेदनाभिः पीडिताः, प्राणस्थानानि क्लिश्यन्ति। कासः, तृष्णा, मुखस्य शोषः, स्वादहीनता, श्वासकष्टता, नासारोधः, श्रान्तता, अंगभङ्गः, गण्डनं, छींकनं, श्वित्रता, ज्वरः च। नपुंसकता, बधिरता, कठोरता, अश्मरी, क्षीणता, विकृतस्वरः, ध्यायमानः, बारं बारं थूकयन्, अल्पमन्दाग्निः च। सर्वसन्धिषु, अस्थिषु, हृदि, नाभौ, गुदे, वङ्क्षणे, बस्तौ वेदना; गुदात् पित्तं निर्गच्छति, क्रौञ्चपेटस्य सदृशम्। शुष्कं, अग्रे निष्कासितं, मध्ये पक्वापक्वं; हरिद्रावर्णं, लिप्तं, उपविष्टः निष्कासितं च। गुदे अंकुराः, बहुवातः, शुष्कः, कण्डूयुक्तः; स्थूलः, रक्तवर्णः, कठोरः, विषमः, स्पर्शे रूक्षः। परस्परं विषमाः, वक्राः, तीक्ष्णाः, विदारितमुखाः; कर्कन्दूफलं, बोरफलं, काकुडफलं, कर्पासफलं च सदृशम्। कदम्बपुष्पसदृशाः, सिद्धार्थबीजसदृशाः; शिरः, पार्श्व, पिण्डिका, जंघा, वङ्क्षण, अन्येषु भागेषु अतिवेदनाः। छींकनं, डकारः, अवरोधः, हृद्वेदना, उन्नति, कासः, श्वासकष्टता, विकृतपाचनम्, कर्णनादः, भ्रमः च। एतेषु पीडितः, पुरीषं कण्ठिलं, अल्पं, शब्दयुक्तं, धारया निष्कासितं, वेदनया, पिच्छिलेन च सह, कठिनं निष्कासितुं। कृष्णवर्णः, मूत्रपुरीषधारणं, नेत्रमुखवर्णविकारः; तस्मात् गुल्मः, प्लीहाविकारः, उदरश्वित्रता, कठोरमांसपिण्डाः च। पित्तप्रधानं सति, मुखं नीलवर्णं, पिण्डाः रक्त, पीत, कृष्णवर्णाः; कृशाः, तीक्ष्णाः, स्रवमाणाः, दुर्गन्धाः, सुकुमाराः, शिथिलाः च। तेषां जिह्वा शुकवद्, मुखं यकृत्पिण्डवत्, जलीयमुखवत्; दाहः, ज्वरः, स्वेदः, तृष्णा, मूर्छा, अल्पमन्दाग्निः, भ्रमः च। तैः पिण्डाः उष्णाः, स्रवमाणाः, नीलाः, स्निग्धाः, पीताः, रक्तवर्णाः; मध्ये यवसदृशाः, त्वचा, नख, अन्यभागाः हरितपीतवर्णाः। कफप्रधानं सति, पिण्डाः स्थूलाः, घनाः, अल्पवेदनाः, श्वेताः, उन्नताः, श्वित्राः, स्निग्धाः, कठोराः, गोलाकाराः, भारी, दृढाः च। ते लिप्ताः, स्थिराः, श्लक्ष्णाः, कण्डूयुक्ताः, सुखस्पर्शाः, करिरदण्डवत्, कटफलदण्डवत्, गोस्तनवत् च। वङ्क्षणे स्थिताः, सर्पवद्, पूययुक्ताः, बस्तिनाभिवेदनाः; श्वासकष्टता, कम्पः, अतिस्रावः, अल्पमन्दाग्निः, नासारोधः च। तीव्रकष्टता, शिरोभारः, शीतता, कटुत्वम्; नपुंसकता, दुर्बलपाचनम्, मृदुता, वमनं, अतिसारः, अन्यविकाराः च। पुरीषं स्थूलं, पिच्छिलं, कफयुक्तं, रक्तस्रावयुक्तं; न प्रवहति, न विभज्यते, त्वचा अन्यभागाः श्वेतस्निग्धाः। सर्वलक्षणानि मिश्रितानि सन्ति; रक्तप्रधानं सति, गुदे पिण्डाः पीतवर्णाः। वटफलं, गुञ्जाफलं, प्रवालमिव; अतिदुर्गन्धः, उष्णः, घोररुद्धः, तीव्रवेदनायुक्तः। सः आकस्मिकं रक्तस्रावं करोति, अतिस्रावात्, मयूरनादवत्, रक्तक्षयजन्यक्लेशेन पीडितः। वर्ण, बल, उत्साह, प्राणक्षयः, इन्द्रियदोषः; विशेषतः मुद्ग, कोद्रव, जम्बीर, करिर, चणक, तादृशान्नसेवनात्। शुष्कगुणयुक्तान्नेन वातः गुदे बलवान्, अधोमार्गान् बाध्यति, अधः भागं शोषयति। ततः पुरीषं कठोरं, शुष्कं, वातमिश्रितं; उदर, पृष्ठ, हृदय, पार्श्वे तीव्रवेदनायुक्तम्। उदरफुल्लता, कठोरपुरीषं, उन्नति, छेदनवेदनायुक्तम्; बस्तौ विशेषवेदनायुक्तम्, कपोलश्वित्रता च। वातस्य ऊर्ध्वगमनात्, वमनं, अल्पमन्दाग्निः, ज्वरः, हृद्रोगः, पाचनविकारः, मूत्रधारणं, अतिसारः च। बधिरता, तीव्रशिरोवेदनाः, श्वासकष्टता, शिरःपीडा, कासः, नासारोधः, मानसिकविकारः, तृष्णा, श्वासकठिनता, पित्तविकारः, गुल्मः, उदरविकारः च। एते वातजन्याः रोगाः, तीव्राः, घोराः; तेषु भीषणनामाः, मृत्युप्रदाः, घोरविकृतिप्रदाः च सर्वाधिकदुष्टाः। एतेषु विना, येषां गुदमार्गे वातपीडितः, तेषां स्वाभाविकविकारः, आन्तरः, नाडीयः च जायते। ये स्थापिताः, तान् साध्यं न; पाचनाग्नेः बलात्, अन्योपायैः च साध्यं स्यात्; द्विदोषसम्भवाः, द्वितीयनाड्यनिष्ठाः च उच्यन्ते। तान् साध्यं कठिनं, वर्षैः दीर्घकालं यावत्; बहिर्नाड्यनिष्ठाः, एकदोषप्रधानाः च उच्यन्ते। अर्शः सुकरसाध्यः, दीर्घकालं न यान्ति; ये जननाङ्गादिषु जायन्ते, तेषां प्रकारः कथ्यते, जात्यन्तराणि न। कृमिरूपाणि अर्शः लिप्तमृदुः; वातः कफं गृहित्वा, त्वचि बाह्यं अर्शः उत्पादयति। एवं दोषविकृतैः लक्षणैः, विविधैः अर्शः रोगैः, आयुः, बलं, वर्णं, उत्साहं, प्राणं च ह्रियन्ते; दुःखदायकाः, साध्य-असाध्य-विभागाः, तेषां स्वरूपं, स्थानं, लक्षणं च आयुर्वेदशास्त्रे निबद्धम्।