गरुडपुराणम्

एवं गृहसमुत्थानाः सर्वरोगाः अनारोग्यरूपेण दुष्करश्च कथिताः, विशेषतः ये जन्मजाताः, शुष्काः च सुदुर्दर्शाः। त एव अन्तर्मुखाः, पाण्डुवर्णाः, तीव्रसङ्कटेभ्यः सह भवन्ति; ये चैकैकदोषसम्बन्धात् वा संचितदोषोत्थानात् जायन्ते, तान् पृथक् पृथग् चिकित्सेत्। शुष्काः रोगाः वात-श्लेष्मणोः कारणात्, स्निग्धाः तु पित्तजन्याः; दोषवृद्धेः हेतवः पूर्वं वृणवर्गे निर्दिष्टाः। यदा अग्निः मलश्चातिवृद्धं स्यात्, तदा विलम्बेन, अतिपानात्, कोपात्, अम्लान्नभोजनात्, कठिनभोजनाच्च, कासात् च रोगोत्पत्तिः भवति। मूत्राशय-गुद-गले-ओष्ठ-अण्टः-पलाटादीनां व्रणात्, अतीव शीतजलेन पुनः पुनः संस्पर्शात्, अतिव्यायामात् च रोगाः सञ्जायन्ते। मूत्रपुरीषयोः निग्रहात्, बलात् निष्क्रमणात्, जुगुप्सायाः, अतिसारात्, ग्रहण्या अपि च व्याधिः भवति। स्त्रीणां पुनः आकर्षणात्, विषमगत्याः, परिश्रमात्, अपरिपक्वगर्भपातनात्, गर्भवृद्धिजन्यदुःखात् च रोगाः उत्पद्यन्ते। एवं हेतुभिः अन्यैर्वा, अपानवायुः विक्रियते, मलोत्पत्तिं करोति; गुदवलये, द्रवमलिनां, स्थूलशरीरिणां च विशेषतः। तत्र लक्षणानि जायन्ते—तत्पूर्वं जठराग्निः क्षीणः, सङ्गः, श्रोणिस्थाने वेदना, अङ्गक्लेशः, व्यङ्गता, भ्रमश्च। नेत्रयोः स्थूलशोफः, मलस्य सङ्गः वा निग्रहः, वातः अग्रे बाधितः, सामान्यतः नाभ्यधः गच्छति। रक्तेन संयुक्तः, छिन्नः, श्वासक्लेशः, सङ्कुचितः, उदरनिनादः, अतिवृद्धगुल्मः, अतिप्रस्वेदनं च जायते। मूत्रं बहु, पुरीषं अल्पं, जठराग्निः दुर्बलः, उदरं श्यावम्, शिरः-पृष्ठ-उरः-पीडा, श्रमः, विकृतपुरीषं च। विषयेषु चञ्चलता, दुःखात् कोपः, संशयः, निग्रहः, उदरशोफः, पाण्डुत्वं च। एतानि लक्षणानि तेषु वर्धन्ते, येषां पाचनशक्ति दुर्बला; यदा वातः प्रतिकूलं गच्छति, तदा अधोगतिपन्थानं तैः बाध्यते। सः अन्यान् वातान्, सर्वेन्द्रियाणि, शरीरं च कम्पयति; मूत्रं, पुरीषं, पित्तं, श्लेष्माणं, वातं च शोषयति। जठराग्निं विनाशयति; ततः सर्वे कृशाः भवन्ति—स्वल्पसाराः, उत्साहहीनाः, विषण्णाः, क्षीणाः, मन्दाः च। सारविहीनाः, तेजोविहीनाः, कृमिपीडितवृक्षवत्; तीव्रगतिकफपित्तपीडिताः, क्षयवद्, प्राणस्थानानि पीडयन्ति। कासः, तृष्णा, मुखशोषः, अरुचिः, श्वासक्लेशः, नासाक्रान्तिः; श्रमः, अङ्गभङ्गः, मर्दः, छर्दिः, श्वयथुः, ज्वरश्च। क्लैब्येन, बधिरत्वेन, स्तम्भेन, अश्मर्याः पीडितः; स्वरविकृतिः, ध्यानं, पुनः पुनः कफनिष्क्रान्तिः, अनन्नाभिलाषः। सर्वसन्धिषु, अस्थिषु, हृदि, नाभौ, गुदे, वङ्क्षणे, गुल्मः; गुदात् पित्तनिष्क्रमणम्, बकपोटाभम्। शुष्कं, अग्रे निष्क्रान्तम्, मध्ये पक्वापक्वम्; पाण्डुपित्तं, हरिद्रावर्णं, स्निग्धं, उपविष्टेन निष्क्रान्तम्। गुदपलाशाः, बहुवाताः, शुष्काः, कण्डूयुक्ताः; स्थूलाः, कृष्णरक्ताः, स्तम्भिनः, विषमाः, कठोरस्पर्शाः। परस्परविरुद्धाः, वक्राः, तीक्ष्णाः, विदारितमुखाः; बदरी, खर्जूर, कर्कन्धु, कर्पासफलसदृशाः। केचित् कदम्बपुष्पसदृशाः, केचित् सिद्धार्थबीजोपमाः; शिरः, पार्श्व, जङ्घा, ऊरु, वङ्क्षणादिषु अतिवेदनम्। श्वास, डकार, विघात, हृद्रोग, छर्दि, कास, अल्पश्वास, अजीर्ण, कर्णनाद, भ्रमश्च। एतैः पीडितः, पुरुषः ग्रन्थिमलम्, कण्डूयुक्तम्, अल्पम्, घोषयुक्तम्, वेदनासहितम्, कफयुक्तं, कठिननिष्क्रान्तं च विसर्जयति। तस्य त्वङ् कृष्णा, मूत्रपुरीषनिग्रहः, नेत्रमुखवर्णविकृति; ततो गुल्मः, प्लीह, उदरशोफः, कटिनिर्माणं च। यदा पित्तप्रधानता, तदा मुखं नीलवर्णम्, गुल्माः रक्तपीतकृष्णवर्णाः; कृशाः, तीक्ष्णाः, स्राविणः, दुर्गन्धिनः, तनवः, मृदवः, शिथिलाश्च। तासां जिह्वाः शुकमुखसदृशाः, मुखं यकृत्पिण्डसदृशम्, जिह्विका जलौकसदृशा; दाह, ज्वर, स्वेद, तृष्णा, मूर्च्छा, अनन्नाभिलाषः, भ्रमश्च। ताः उष्णाः, द्रवाः, नीलाः, उष्णवर्णाः, पीताः, रक्ताः; मध्ये यवसदृशाः, त्वक्-नखादयः हरितपीतवर्णाः। यदा श्लेष्मप्रधानता, तदा गुल्माः स्थूलाः, घनाः, मन्दवेदनाः, श्वेताः, उन्नताः, श्वयथुसंयुक्ताः, स्निग्धाः, स्तम्भिनः, वर्तुलाः, गुरु, कठोराश्च। स्निग्धाः, स्थिराः, श्लक्ष्णाः, कण्डूबहुलाः, सुखस्पर्शाः, करीर-फणसकाण्डोपमाः, गोस्तनसदृशाः। वङ्क्षणदेशे स्थिताः, सर्पवद्, पूययुक्ताः, मूत्रनाभिपीडनकराः; श्वासक्लेशः, हृदयस्पन्दनम्, अतिस्रावः, अनन्नाभिलाषः, नासाक्रान्तिः च। तीव्रक्लेशदाः, शिरोगुरुत्वं, शीतता, कठिनता च; क्लैब्यं, मंदाग्निता, मृदुता, वमन्, अतिसार, अन्यरोगाश्च। पुरीषं स्नेहमेदःकफसमृद्धं, रक्तप्रवाहयुक्तं; न सुलभप्रवाहं, न च भग्नं, त्वगादयः पाण्डु, स्निग्धाश्च। यदा सर्वलक्षणानि संयुक्तानि, तदा सर्वलक्षणानि दृश्यन्ते; रक्तप्रधानता चेद्, गुल्माः गुदे पीतकान्तयः। बटफलोपमा, गुञ्जामणिसदृशाः, प्रवालोपमाः; अतीव दुर्गन्धिनः, उष्णाः, तीव्रबाधिताः, वेदनायुक्ताश्च। ते सहसा रक्तप्रस्रवणं कुर्वन्ति; अतिप्रवाहात्, पुरुषः शिखण्डिनं नादं कृत्वा, रक्तक्षयदुःखपीडितः। सः वर्ण, बल, उत्साह, प्राणहानिः, इन्द्रियनाशः च स्यात्, विशेषतः माष, कोद्रव, जम्बीर, करीर, चणकाद्यश्नातः। यदा वातः शुष्कगुणयुक्तेन, बन्धनात्मकभोजनात् प्रवर्धते, तदा गुदे बलवत्तरः स्यात्, अधोगतिपन्थानं बाधते, अधोभागं शोषयति।